قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۰۲ - گفتن خواجه در خواب به آن پایمرد وجوه وام آن دوست را کی آمده بود و نشان دادن جای دفن آن سیم و پیغام کردن به وارثان کی البته آن را بسیار نبینند وهیچ باز نگیرند و اگر چه او هیچ از آن قبول نکند یا بعضی را قبول نکند هم آنجا بگذارند تا هر آنک خواهد برگیرد کی من با خدا نذرها کردم کی از آن سیم به من و به متعلقان من حبهای باز نگردد الی آخره› بیت ۳۵۴۱
M6:3541 — در بیوع آن کن تو از خوف غرار / که رسول آموخت سه روز اختیار
M6:3541
شرحِ سروش — برگرفته از درسگفتارهای ضبطشدهٔ مثنوی او
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: در معاملات، از بیم فریبخوردن (غرر)، آن تدبیر به کار بَر که رسول [خدا] اختیار سه روز را آموخت. معنا: این بیت به اهمیت احتیاط و استفاده از حق انتخاب در معاملات اشاره دارد تا از فریب و ضرر جلوگیری شود، که پیامبر اسلام آن را توصیه کرده است.
شرح
من این بیت را از زمرهٔ نکاتی میدانم که مولانا از تعالیم فقهی و اخلاقی اسلام در بستر مثنوی جای داده است. در اینجاست که میبینیم مولانا چگونه آموزههای عملی و فقهی را در بافت یک داستان عرفانی گنجانده و به آن اعتبار میبخشد. این بیت در ادامهٔ داستان خواجهٔ درگذشتهای است که در عالم رؤیا به فردی راهنماییهایی میکند تا اموال او را برای ادای دِین دیگران به کار بَرَد. خواجهٔ خوابنما شده، به این میانجی توصیه میکند که در فروش گوهرهای قیمتی، کمال احتیاط را به خرج دهد و فریب نخورد.
کلمهٔ «بیوع» جمع «بیع» به معنای خرید و فروش و معامله است. «غرار» یا «غرر» در فقه اسلامی به معنای فریب، خطر، جهالت، و عدم وضوح در معامله است که میتواند به بطلان آن منجر شود. مولانا اینجا میگوید که در معاملات خود، مبادا دچار «غرر» و فریب شوید؛ مبادا که گول بخورید. این هشدار بسیار مهم است، زیرا بیع غرری از معاملات باطل در شریعت اسلام محسوب میشود و به شدت نهی شده است.
سپس مولانا به راهکار میپردازد: «که رسول آموخت سه روز اختیار». این اشارهای صریح به «خیارات» در فقه اسلامی است، یعنی همان اختیاراتی که طرفین معامله برای فسخ یا تأیید آن دارند. از جمله این خیارات، «خیار حیوان» است که به خریدار حیوان تا سه روز مهلت میدهد که در معامله خود تجدید نظر کند و اگر پشیمان شد، آن را پس دهد. یا «خیار شرط» که طرفین میتوانند شرط کنند که تا سه روز (یا بیشتر) حق فسخ داشته باشند. این حق «اختیار» برای جلوگیری از «غرر» و ضرر است. پس میبینید که سخن، سخنی بسیار کاربردی و دقیق است.
بنابراین، نصیحت این بیت نه تنها یک دستور اخلاقی، بلکه یک راهنمای فقهی است که به فرد سفارش میکند تا در داد و ستدها، از حق «اختیار» که رسول خدا آموزش داده، بهره گیرد تا هم از فریب در امان بماند و هم معاملهای سالم و مطابق شرع انجام داده باشد. این نشان میدهد که مولانا، حتی در اوج عرفان، هرگز از واقعیات زندگی و احکام عملی دین غافل نبوده و آنها را بخشی جداییناپذیر از سلوک انسانی میدانسته است.
نکات کلیدی
- در معاملات، از فریبخوردن و معاملهٔ غرری به شدت پرهیز کنید.
- اسلام در معاملات حق «اختیار» (فسخ معامله) را برای جلوگیری از ضرر و فریب قائل شده است.
- مهلت سه روزه برای بازنگری در معامله، یک سنت نبوی برای پرهیز از غرر است.
- حتی در عرفان، توجه به احکام فقهی و اخلاق عملی ضروری است؛ سلوک عرفانی از زندگی روزمره جدا نیست.
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: In transactions, act out of fear of deception (ghurār), for the Messenger taught the three-day option. Meaning: This verse advises prudence in commercial dealings, urging the use of the three-day option as taught by the Prophet to guard against fraud and uncertainty.
Explanation
I consider this verse to be among the points where Mawlana embeds practical Islamic jurisprudence and ethical teachings within the fabric of the Masnavi. Here, we observe how he integrates pragmatic, legal guidance into an otherwise mystical narrative, thereby lending it profound authority. This particular verse appears in the continuation of the story of a deceased noble who, in a dream, offers guidance to an intermediary entrusted with distributing his wealth to settle others' debts. The dream-visiting noble advises this middleman to exercise utmost caution when selling precious gems, urging him to avoid being cheated.
The term buyuʿ (بیوع) is the plural of bayʿ, meaning sales or transactions. Ghurār (غرر) in Islamic jurisprudence refers to deception, hazard, uncertainty, or lack of clarity in a contract, factors that can lead to its invalidity. Mawlana's counsel here is explicit: in your transactions, beware of falling victim to ghurār and being defrauded. This warning is critically important, as a bayʿ ghararī (transaction tainted by ghurār) is considered null and void in Islamic law and is strongly prohibited.
Mawlana then offers the solution: Ke Rasool āmuḵht seh ruz ikhtiyār (که رسول آموخت سه روز اختیار), meaning 'for the Messenger taught the three-day option.' This is a direct reference to the khiyārāt (خیارات), the various options or rights granted to contracting parties to annul or confirm a transaction. Among these options is khiyār al-ḥayawān (the option related to animals), which grants the buyer of an animal a three-day period to reconsider the purchase and return it if dissatisfied. Alternatively, parties can stipulate a khiyār al-shart (conditional option) allowing them a specified period, often three days, to rescind the contract. This right of ikhtiyār (option) is designed precisely to prevent ghurār and financial loss. As you can see, the counsel is both practical and precise.
Thus, the advice in this verse is not merely an ethical injunction but a legal guide, urging individuals to utilize the 'option' taught by the Prophet of God in their dealings. This ensures protection from deception and facilitates sound, sharia-compliant transactions. It underscores that Mawlana, even at the zenith of his mystical insights, never overlooked the practicalities of life and the operational tenets of religion, considering them integral to the human spiritual journey.
Key takeaways
- Strictly avoid deception (ghurār) and uncertain transactions in all dealings.
- Islamic jurisprudence grants the 'option' (ikhtiyār) to rescind contracts, designed to prevent loss and fraud.
- The three-day grace period for reconsidering a transaction is a prophetic tradition to avert ghurār.
- Even within mysticism, practical ethics and legal precepts are vital; the mystical path is inseparable from daily life.
به زبانِ تو — AI
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.