قرائت› دفتر ۶› بخش ۱۱۵ - حکایت امرء القیس کی پادشاه عرب بود و به صورت عظیم به جمال بود یوسف وقت خود بود و زنان عرب چون زلیخا مردهٔ او و او شاعر طبع قفا نبک من ذکری حبیب و منزل چون همه زنان او را به جان می‌جستند ای عجب غزل او و نالهٔ او بهر چه بود مگر دانست کی این‌ها همه تمثال صورتی‌اند کی بر تخته‌های خاک نقش کرده‌اند عاقبت این امرء القیس را حالی پیدا شد کی نیم‌شب از ملک و فرزند گریخت و خود را در دلقی پنهان کرد و از آن اقلیم به اقلیم دیگر رفت در طلب آن کس کی از اقلیم منزه است یختص برحمته من یشاء الی آخره› بیت ۴۰۴۳

M6:4043 — آنک نشناسد نقاب از روی یار / عابد الشمس است دست از وی بدار

آنک نشناسد نقاب از روی یارعابد الشمس است دست از وی بدار
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4043

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن کس که نتواند نقاب را از چهرهٔ یار بازشناسد، آفتاب‌پرست است؛ از او دوری کن. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که کسی که نتواند میان حجاب‌های جهان (مانند خورشید) و حقیقت پنهان‌شده پشت آنها تمایز قائل شود، گرفتار پرستش صورت‌ها شده و از معشوق حقیقی غافل مانده است.

شرح

من بارها این نکته را از مولانا آموخته‌ام و به شما نیز گفته‌ام که گاهی یک کار، برتر از هزار کار است؛ یک حضور، قیمتی‌تر از صد فعالیت. این بیت نیز از همین معنا پرده برمی‌دارد. مولانا می‌فرماید برای عاشق راستین، آفتاب روزش، خودِ معشوق اوست. او آفتاب دیگری نمی‌شناسد. این آفتابی که در فلک می‌بینیم، صرفاً نقاب و حجابی است بر چهرهٔ آن معشوق راستین. کسی که نفهمد که این آفتاب، حجابِ یک آفتابِ دیگر است، آنگاه مبتلا به پرستش همین آفتاب ظاهری خواهد شد و در چشم مولانا، عابدالشمس است؛ یعنی آفتاب‌پرست. او آفتاب واقعی را نمی‌پرستد، بلکه بت‌پرست و صورت‌پرست است. شرط سلوک این است که آدمی مفتون صورت‌های کاذب و معشوق‌های دروغین نشود. تمام این جهان، نقاب و حجاب و ماسکی است که بر چهرهٔ حضرت حق کشیده شده. من تعبیر دیگری نیز آورده‌ام و آن این است که این جهان، دستکشی است که خداوند به دست کرده است. باد می‌وزد، طوفان می‌آید، سیل جاری می‌شود، آفتاب می‌تابد؛ در همه‌جا، خداوند است که می‌وزد، می‌تابد، می‌آید. ما او را مستقیم نمی‌بینیم؛ دستکش او را می‌بینیم. عارفان و پیامبران آمده‌اند تا به ما همین را بگویند: «دستکش را دیدی، دستی را هم که در اوست ببین. صورت را دیدی، معنایی را هم که در اوست ببین. اسم را دیدی، مُسَمّی را هم ببین. انگشت من را دیدی که به طرف ماه اشاره می‌کند، ماه را ببین، نه انگشت را.» عارف واصل کسی است که این اسباب و وسائط، این دستکش‌ها و ماسک‌ها را بدرد و سوراخ کند و ماورای آن را بنگرد. این چشم، چشم خدابین و وحدت‌بین است که پشت کثرت‌ها، یک وحدت را می‌بیند. همه جا یک نفر نشسته و کار می‌کند. درست شبیه اینکه وقتی من می‌بینم، این منم که می‌بینم؛ وقتی می‌شنوم، این منم که می‌شنوم. اینها افعال یک موجود واحد است. اگر ندانیم که آن هوش و روحی که پشت این‌ها نشسته چیست، واقعاً فقط کثرت‌ها را می‌بینیم و از وحدت غافل می‌مانیم. جهان، چشم و گوش و دست و پای خداوند است و اوست که همه را به حرکت وا می‌دارد. این بیت ادامه می‌دهد که «روز او و روزی عاشق همو، دل همو، دلسوزی عاشق همو.» برای عاشق، روز همان معشوق است و روزی‌اش نیز همان معشوق. او با نام معشوق سیر می‌شود و گرمی می‌گیرد. دل او نیز خودِ معشوق است. سنایی چه نیکو گفته: «ده بود آن نه دل که اندر وی گاو و خر گنجد و ضیاع و عقار.» دلی که جایگاه دلبر نباشد، دل نیست؛ طویله است، گاراژ است. دل آن است که دلبر در او باشد، جایگاه نزول خداوند. چنین دلی را باید از اغیار و آلودگی‌ها پاکیزه داشت. دلسوزی عاشق نیز برای معشوق است و جز او، هیچ چیز دیگری اهمیت ندارد.

نکات کلیدی

  • جهان صورت‌ها، نقاب و حجابی است بر چهرهٔ حقیقت مطلق؛ نباید به ظواهر فریفته شد.
  • آفتاب‌پرستی (عابدالشمس بودن) نماد پرستش صورت و غفلت از معنای پنهان است.
  • عارف واصل کسی است که توانایی دیدن دست پنهان در پس دستکشِ جهان را دارد؛ چشم وحدت‌بین او کثرت را در وحدت می‌بیند.
  • برای عاشق راستین، هر آنچه هست، از روز و روزی گرفته تا دل و دلسوزی، جملگی معشوق است و جز او هیچ چیز اهمیت ندارد.
  • دل حقیقی، جایگاه حضور دلبر است و باید از هر آنچه غیر اوست پاکیزه نگه داشته شود.

Sources: d6-s90 · 00:43:45 d6-s90 · 00:44:55 d6-s90 · 00:47:55

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.