قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱۵ - حکایت امرء القیس کی پادشاه عرب بود و به صورت عظیم به جمال بود یوسف وقت خود بود و زنان عرب چون زلیخا مردهٔ او و او شاعر طبع قفا نبک من ذکری حبیب و منزل چون همه زنان او را به جان می‌جستند ای عجب غزل او و نالهٔ او بهر چه بود مگر دانست کی این‌ها همه تمثال صورتی‌اند کی بر تخته‌های خاک نقش کرده‌اند عاقبت این امرء القیس را حالی پیدا شد کی نیم‌شب از ملک و فرزند گریخت و خود را در دلقی پنهان کرد و از آن اقلیم به اقلیم دیگر رفت در طلب آن کس کی از اقلیم منزه است یختص برحمته من یشاء الی آخره بیت ۴۰۴۶

M6:4046 — هم‌چو طفلست او ز پستان شیرگیر / او نداند در دو عالم غیر شیر

هم‌چو طفلست او ز پستان شیرگیراو نداند در دو عالم غیر شیر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4046

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او همچون طفلی است که از پستان شیر می‌گیرد؛ او در دو عالَم چیزی جز شیر نمی‌شناسد. معنا: این بیت بیان می‌کند که عارف، درست مانند یک کودک که تمام توجهش به شیر مادر است، تمام وجودش در خدا غرق شده و جز او چیزی نمی‌شناسد و به چیزی دیگر تعلق خاطر ندارد.

شرح

این بیت در ادامهٔ تمثیل ماهی و آب می‌آید که پیش‌تر مولانا برای وصف حال عارف به کار برد. من معتقدم مولانا اینجا پرده از روی حقیقتی بسیار عمیق برمی‌دارد: عارف، همچون کودکی که هنوز دستگاه مفهوم‌سازیش راه نیفتاده، با حقیقت هستی، با خداوند، روبرو می‌شود نه از طریق مفاهیم ذهنی. بزرگسالان وقتی غذا می‌خورند، می‌دانند که این «غذا» است، «گرسنگی» را رفع می‌کند؛ مفاهیم در ذهنشان رژه می‌روند. اما کودک؟ او مستقیم با «شیر» مواجه می‌شود، بی‌هیچ واسطهٔ ذهنی و فکری. این همان «خالی شدن از ذهن و فکر» است که مکرراً درباره‌اش سخن گفته‌ام و آن را راه ورود به ساحت معرفت شهودی می‌دانم.

همت کودک یگانه است. او تنها یک چیز را در این دنیا می‌شناسد و آن سینه مادرش است، که مظهر تمامی نیازها و آرزوهای اوست. این تمثیلِ کودک، ریشه‌ای عمیق در ادبیات دینی دارد؛ چنان‌که عیسی (ع) در انجیل فرمود: «تا چون کودکان نشوید، به ملکوت الهی راه پیدا نمی‌کنید.» مفسران انجیل دربارهٔ اوصاف مطلوب کودک که آدمی باید آنها را کسب کند تا وارد ملکوت شود، بسیار بحث کرده‌اند.

یکی از مهم‌ترین این اوصاف، بساطت و زلالی کودک است. طفل، مکار نیست، حیله‌گر نیست، چاچول‌باز نیست، کلاهبردار نیست، دروغگو نیست. این فضایل نه از روی پرهیز و خودداری، که از سر «صرافت طبع» و «نیالودگی» اوست. او اصلاً نمی‌داند حیله چیست که بخواهد از آن دوری کند. این بساطت، این زلالی، این نیالودگی، چیزی است که مولانا آن را مطلوب می‌شمارد. کودکان تا زمانی که «دست و پا» ننموده‌اند و واجد «ذهن» نشده‌اند، از این صفای نخستین برخوردارند. وقتی ذهن فعال می‌شود، مفاهیم راست و دروغ، خیر و شر، حقه‌بازی و صداقت وارد میدان می‌شوند و آدمی در «عنا» و «کور و کبود» می‌افتد، مگر آنکه بخت‌یار باشد و بتواند آن بساطت و زلالی اولیه را حفظ کند.

من این را «علم وجودی» می‌خوانم. کودک «وجوداً» به سوی شیر کشیده می‌شود و با آن پیوند دارد، اما «ذهناً» نمی‌داند شیر چیست. عارف نیز چنین است. او در خداوند غوطه‌ور است و از او نفس می‌کشد، اما ضرورتاً نیازی نیست که فیلسوفی باشد تا خدا را تعریف کند یا دلایل فلسفی بر وجود او اقامه کند. او با «حال» خدا را می‌شناسد، نه با «قال» و مفاهیم انتزاعی. همچون همان چوپان داستان موسی که با زبانی ساده و بی‌پیرایه، اما با دلی سرشار از حضور، با خدا سخن می‌گفت و حق تعالی به موسی عتاب فرمود که: «بندهٔ ما را ز ما کردی جدا؟» این اوج اتصال بی‌واسطه است که در آن، هرچه از او صادر شود، رنگ الهی دارد و هیچ واسطه‌ای میان او و خدا حائل نمی‌گردد. این است که مولانا فرمود: «ما برون را ننگریم و قال را / ما درون را بنگریم و حال را» و عارف حقیقی همین «حال» را دارد.

نکات کلیدی

  • معرفت حقیقی عارف، همچون شناخت کودک از شیر مادر، مستقیم، بی‌واسطه و غیرمفهومی است.
  • بی‌ذهنی و صرافت طبع کودک، نمادی از رهایی عارف از قیود فکری و ذهنی برای درک حقیقت است.
  • الهام از آموزه‌های مسیحیت، بر اهمیت بازگشت به معصومیت و سادگی کودکانه برای ورود به ملکوت الهی تأکید می‌کند.
  • عارف نه با 'قال' (گفتار و تعریفات)، بلکه با 'حال' (وجود و تجربه مستقیم) با خداوند مرتبط است.
  • تعلق یگانه و تمرکز مطلق کودک بر شیر، نشان‌دهندهٔ توحید همت عارف و غرق شدنش در یگانه حقیقت است.

Sources: d6-s90 · 00:59:50 d6-s90 · 01:03:22 d6-s90 · 01:04:56 d6-s88 [1:00:12:00]

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.