قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱۵ - حکایت امرء القیس کی پادشاه عرب بود و به صورت عظیم به جمال بود یوسف وقت خود بود و زنان عرب چون زلیخا مردهٔ او و او شاعر طبع قفا نبک من ذکری حبیب و منزل چون همه زنان او را به جان می‌جستند ای عجب غزل او و نالهٔ او بهر چه بود مگر دانست کی این‌ها همه تمثال صورتی‌اند کی بر تخته‌های خاک نقش کرده‌اند عاقبت این امرء القیس را حالی پیدا شد کی نیم‌شب از ملک و فرزند گریخت و خود را در دلقی پنهان کرد و از آن اقلیم به اقلیم دیگر رفت در طلب آن کس کی از اقلیم منزه است یختص برحمته من یشاء الی آخره بیت ۴۰۴۵

M6:4045 — ماهیان را نقد شد از عین آب / نان و آب و جامه و دارو و خواب

ماهیان را نقد شد از عین آبنان و آب و جامه و دارو و خواب
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4045

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: برای ماهیان، نان و آب و جامه و دارو و خواب، همگی از خودِ آب تأمین و فراهم است. معنا: این بیت بیان می‌کند که عارفان، چون ماهیان در دریا، تمام نیازهایشان را از هستی مطلق الهی برطرف می‌کنند و از هر تعلق دنیوی بی‌نیاز می‌شوند.

شرح

این بیت در ادامهٔ دعوت مولانا به پیوستن به «بحر» یا دریای معارف الهی است. همان‌طور که بارها گفته‌ام، مولانا در مثنوی، دریا را نماد جامع و تمام‌عیار «کل هستی» و ذات الهی می‌بیند؛ وجودی یکپارچه، بسیط و رازپوش که همهٔ حقایق را در دل خود نهفته دارد.

ماهیان در این تمثیل، همان عارفان و پیامبران‌اند؛ کسانی که به این دریای وجود پیوسته‌اند. مولانا با بیانی شیرین و قاطع می‌فرماید که ماهی، بی‌نیاز از هر چیز دیگری، در همان «عین آب» همهٔ نیازهای خود را برآورده می‌بیند. نانش، آبش، لباسش، داروی بیماری‌اش و حتی بستر خوابش، همه و همه از همان آب تأمین می‌شود. این ماهیان، همچون عارفان، هیچ تعلق خاطری به بیرون از دریا ندارند. نانی نمی‌خواهند، جامه‌ای نمی‌طلبند، به دارویی محتاج نیستند و بستری جز آب برای آرامش خود نمی‌جویند. همهٔ این‌ها، برای آنان، همان دریاست. این تمثیل به روشنی نشان می‌دهد که برای عارف حقیقی، «همه چیز خداست»؛ آبش خداست، نانش خداست، نفسش خداست، آرزویش خداست و تمام وجودش در خدا مستحیل گشته است.

من قبلاً هم به این نکته اشاره کرده‌ام که ماهیان در این تصویر، همچون عارفان، به خواب‌ناکی و بیداری دائم تشبیه می‌شوند؛ یعنی بی‌نیاز از غفلت و سرپوش‌گذاشتن بر حقیقت، همیشه در حضور و شهود زنده‌اند. در اینجا مولانا به نکتهٔ بسیار ظریف و عمیقی اشاره می‌کند که این تمثیل از کجا ریشه می‌گیرد: او به علاقهٔ خاص خود به ماهیان اشاره می‌کند، شاید به دلیل همنشینی‌اش با مسیحیان. می‌دانید که در دوران اولیهٔ مسیحیت و پیش از آنکه صلیب نماد اصلی شود، ماهی (ایکتیوس در یونانی) نماد عیسی مسیح بود، و مسیحیان به طور پنهانی در کاتاکومب‌ها از آن استفاده می‌کردند. مولانا، با آن وسعت نظر و گشاده‌رویی بی‌نظیر، این نماد را از دل فرهنگ مسیحی برمی‌کشد و با عرفان اسلامی پیوند می‌زند تا بی‌تعلق‌بودن عارف و پیوستگی‌اش با حق را به تصویر کشد.

این بیت، عصارهٔ بی‌تعلق‌شدن از جهان ماده و پیوستن کامل به عالم معناست. دریا یکپارچه و بسیط است و با «نحو» و صرف‌ونحو عقلی نمی‌توان در آن شنا کرد؛ «محو» می‌باید و شناگری عارفانه. ماهی در آن دریا، نه نگران گذشته است و نه در اندیشهٔ آینده، که همه چیزش نقد حال و عین حضور است.

نکات کلیدی

  • برای عارفان، هستی مطلق الهی منبع بی‌نیازکنندهٔ تمام نیازهای دنیوی است.
  • ماهی نمادی از عارف است که هر آنچه در زندگی لازم دارد، در دریای الهی می‌یابد.
  • این بیت بر بی‌تعلق‌بودن و رهایی از قیدوبندهای مادی تأکید می‌کند.
  • مولانا نماد ماهی را به مسیحیت و دلالت آن بر حضرت عیسی (ایکتیوس) پیوند می‌زند، نشان از گستردگی نگاه او.
  • غرق‌شدن در وحدت حق، سالک را از نیاز به 'نان و آب و جامه و دارو و خواب' دنیوی فارغ می‌سازد.

Sources: d6-s45 · 13:10:00 d6-s45 · 14:42:00 d6-s45 · 16:42:00 d6-s45 · 17:20:00 d6-s88 · 51:05:00 d6-s90 · 00:51:05

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.