قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱۶ - بعد مکث ایشان متواری در بلاد چین در شهر تختگاه و بعد دراز شدن صبر بی‌صبر شدن آن بزرگین کی من رفتم الوداع خود را بر شاه عرضه کنم اما قدمی تنیلنی مقصودی او القی راسی کفادی ثم یا پای رساندم به مقصود و مراد یا سر بنهم هم‌چو دل از دست آن‌جا و نصیحت برادران او را سود ناداشتن یا عاذل العاشقین دع فة اضلها الله کیف ترشدها الی آخره بیت ۴۱۱۴

M6:4114 — قابل ضو بود اگر چه کور بود / شد ازین اعراض او کور و کبود

قابل ضو بود اگر چه کور بودشد ازین اعراض او کور و کبود
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4114

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او توانایی بینا شدن و دریافت نور حقیقت را داشت، اگرچه در ظاهر نابینا بود. اما از سر اعراض و رویگردانی، در نهایت کور و کبود گشت.

شرح

این بیت، پرده از حقیقتی مهم برمی‌دارد که در مثنوی مولانا بارها بر آن تاکید شده است: ظرفیت ذاتی انسان برای "ضو"، یعنی نورانیت و بینایی. ما همگی "قابل ضو" هستیم، یعنی بالقوه می‌توانیم چشم جانمان را بگشاییم و حقیقت را ببینیم، حتی اگر در وضعیت کنونیِ حواس ظاهری خود "کور" باشیم. این کور بودن، ضرورتاً به معنای فقدان بصیرت نیست، بلکه به معنای عدم فعال شدن آن است؛ حالتی که می‌توان از آن گذر کرد و به بینایی رسید.

اما مولانا بلافاصله هشدار می‌دهد که این پتانسیل، تضمینی برای تحقق نیست. "شد ازین اعراض او کور و کبود." اینجاست که نقش "اعراض"، یعنی رویگردانی و پشت کردن به آنچه می‌تواند ما را بینا کند، حیاتی می‌شود. این اعراض، بی‌اعتنایی به هدایت الهی، به حکیمان راه، و به پیران طریق است. اگر این رویگردانی رخ دهد، نتیجه جز "کور و کبود" شدن نیست؛ یعنی نه تنها همان کوری اولیه تشدید می‌شود، بلکه کبودیِ حاصل از ضربات و جراحت‌های ناشی از بی‌راهه رفتن نیز بر جان می‌نشیند. این کبودی، اشاره به رنج‌ها و مصائبی دارد که خودسری و عدم تبعیت از راهبر، بر سر آدمی می‌آورد.

مولانا پیش از این بیت، به ما آموخته بود که "کور با رهبر به است تنها یقین." یعنی اگر چشمت نمی‌بیند، بهتر است دستت را به دست یک راهبر کاردان بدهی تا اینکه به یقین‌های موهوم و ذهنی خودت اتکا کنی. این بیت "قابل ضو..." در واقع تایید و تشریح همان نکته است. فرد نابینا ظرفیت دیدن دارد، اما این ظرفیت تنها با همراهی راهبر به فعلیت می‌رسد. "اعراض"، دقیقاً همان کاری است که فردِ در عینِ کوری، از پذیرش راهبر سر باز می‌زند و گمان می‌کند که خود می‌تواند به یقین برسد یا راه را پیدا کند. این "خودسری"، از نگاه مولانا، "صد ننگ" است در برابر آنچه ممکن است یک ننگ (یا حتی نه ننگ) به نظر آید.

این مضمون، یادآور حکایت شفابخشی مسیح است که مولانا در ابیات قبل به آن اشاره می‌کند. مسیح کوران را شفا می‌داد و به آنان "ضو" می‌بخشید. اما یهودیان، از او "اعراض" کردند و از پذیرش معجزات او سر باز زدند. نتیجه چه بود؟ آنان "جهودانه بماند از رشد"، یعنی نه تنها از شفای جسمی محروم شدند، بلکه از رشد و بینایی روحی نیز بازماندند و در کوری خود ماندگار شدند. بنابراین، داستان آن یهودیان، مصداق بارز "شد ازین اعراض او کور و کبود" است.

به گمان من، این یک هشدار جدی است از سوی مولانا. او نمی‌گوید که باید کورکورانه از هر کسی پیروی کرد. او به ما می‌آموزد که در انتخاب "پیر" باید دقت و ظرافت به خرج داد و "پیر رشاد" را از "پیر گردون" بازشناخت. اما زمانی که راهبر راستین را یافتی، دیگر جای اعراض و خودسری نیست. همان‌طور که وقتی نزد جراح می‌روی، خودت را تمام و کمال به او می‌سپاری و اجازه می‌دهی او کاری را بکند که تو از آن سر درنمی‌آوری، در سلوک روحی نیز چنین "تسلیمی" لازم است. این تسلیم، به معنای تعطیل کردن عقل نیست، بلکه به معنای اعتماد به تجربه‌ای عمیق‌تر و بصیرتی نافذتر است که می‌تواند ما را از کوری و کبودی رهایی بخشد.

نکات کلیدی

  • هر انسانی بالقوه دارای توانایی کسب بینایی و بصیرت روحانی است، حتی اگر در وضعیت فعلی خود "کور" باشد.
  • رویگردانی (اعراض) از راهنمای شایسته یا هدایت الهی، مانع اصلی تحقق این پتانسیل و سبب تعمیق کوری معنوی است.
  • نتیجهٔ اعراض، نه تنها تداوم کوری، بلکه "کبود" شدن روح از رنج‌ها و ضربات ناشی از خودسری و گمراهی است.
  • مولانا تاکید می‌کند که اتکا به یقین‌های فردیِ بی‌اساس، در مقایسه با تبعیت از یک راهبر دانا، "صد ننگ" است.
  • پذیرش و تسلیم در برابر یک "پیر رشاد" (نه صرفاً پیر سالخورده)، شرط لازم برای گشایش چشم جان و رشد روحانی است.
  • این بیت هشداری است علیه خودبسندگی در مسیرهای معنوی و لزوم اعتماد به تجربه و حکمت بزرگان.

Sources: d6-s92 · 16:14:58 d6-s92 · 18:28:22

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.