قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱۶ - بعد مکث ایشان متواری در بلاد چین در شهر تختگاه و بعد دراز شدن صبر بی‌صبر شدن آن بزرگین کی من رفتم الوداع خود را بر شاه عرضه کنم اما قدمی تنیلنی مقصودی او القی راسی کفادی ثم یا پای رساندم به مقصود و مراد یا سر بنهم هم‌چو دل از دست آن‌جا و نصیحت برادران او را سود ناداشتن یا عاذل العاشقین دع فة اضلها الله کیف ترشدها الی آخره بیت ۴۱۳۲

M6:4132 — این خبرها وین روایات محق / صد هزاران پیر بر وی متفق

این خبرها وین روایات محقصد هزاران پیر بر وی متفق
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4132

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این خبرها و این روایات حق را، صدها هزار پیر طریقت بر درستی آن گواهی داده و بر آن اتفاق نظر دارند. معنا: این بیت بیان می‌کند که حقایق معنوی و روایات عرفانی که مولانا از آنها سخن می‌گوید، مورد تأیید و اجماع هزاران استاد و سالک کامل هستند و از این رو سندیت قوی دارند.

شرح

این بیت از مثنوی، ناظر به حجیت و اعتبار معرفت‌هایی است که از طریق اولیا و پیران طریقت به ما می‌رسد. من بارها تأکید کرده‌ام که مولانا، برخلاف متفکران مدرن که همواره بر استقلال عقل و عدم نیاز به راهنما اصرار می‌ورزند، بر ضرورت «پیر» و «راهنما» پافشاری می‌کند. این «پیر» البته نه «پیر گردون» است، یعنی کسی که صرفاً از گذر عمر سالخورده شده باشد؛ خیر، بلکه «پیر رشاد» است. یعنی کسی که در جاده رشد معنوی به پختگی رسیده و خود به مقصد واصل گشته است. ریش سفید دلیل پختگی نیست، چه بسا ریش سیاه و دل چو شیر، و چه بسا ریش سفید و دل چو قیر. ظاهر ملاک نیست.

مولانا به ما می‌آموزد که سعادت ما در گرو تسلیم به چنین پیری است. «شرط تسلیم است، نه کار دراز.» در دوران جدید ما چیزی را فراموش کرده‌ایم و آن این است که باید از دیگری بیاموزیم، مخصوصاً در امور معنوی. عقل ما، این عقل «تاجرصفت» و «سوداگرمآب» که دنبال سود و زیان ظاهری است، برای پیمودن راه متافیزیک و دستیابی به سعادت نهایی ساخته نشده است. کانت هم همین را می‌گفت که عقل در این وادی لنگ می‌زند. برای همین است که ما به پیغمبر و راهنما نیاز داریم. «قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن / ظلمات است، بترس از خطر گمراهی.» راهی که با عصای عقل کوران پیمودنی نیست.

این بیت تصریح می‌کند که این «خبر»ها و «روایات»ی که از آن صحبت می‌شود، حق هستند. حقایقی که صرفاً نتیجه تأملات فردی یک عارف نیستند، بلکه «صد هزاران پیر بر وی متفق»اند. یعنی اجماع و تواتر اهل معرفت بر صدق این معارف وجود دارد. این هم یک سند مهم در دست ماست که نشان می‌دهد این راه‌ها پیش از این پیموده شده و نتایج آن مورد تأیید بزرگان است. این نه از جنس استدلال منطقی یا برهان فلسفی، بلکه از جنس گواهی است؛ گواهی کسانی که این راه را رفته‌اند و صدق این روایات را با تمام وجود چشیده‌اند.

من این را با قصه ملا نصرالدین مقایسه کرده‌ام: کسی پولش را در خانه تاریک گم کرده بود ولی در کوچه روشن به دنبالش می‌گشت، به این دلیل که در کوچه نور بود و در خانه تاریکی. ما نیز غالباً از ابزارهایی برای جستجوی حقیقت استفاده می‌کنیم که فقط در محدوده جهان مادی و حسی کار می‌کنند، در حالی که حقایق عمیق‌تر در قلمرویی دیگر قرار دارند که با این ابزارها قابل اکتشاف نیستند. به همین دلیل، برای یافتن حقایق غیبی، باید به راهنمایی‌های «پیر»انی گوش سپرد که خود راه‌های نهانی را پیموده‌اند؛ پیرانی که همچون ابراهیم به نمرود می‌گفتند «کرکست من باشم اینت خوب‌تر»، یعنی من نردبان تو به آسمان می‌شوم، نه اینکه خودت بخواهی با کرکس به آسمان بروی. این پرواز، پرواز دل است و سفر روحانی، نه سفر مکانی. مولانا می‌گوید «پیر باشد نردبان آسمان»، او همان کمان‌داری است که تیر پران وجود ما را به سوی مقصد پرتاب می‌کند.

نکات کلیدی

  • حجّیت و اعتبار معرفت‌های عرفانی نه از عقل تنها، بلکه از گواهی و اجماع هزاران پیر و سالک کامل سرچشمه می‌گیرد.
  • مولانا بر ضرورت «پیر رشاد» تأکید می‌کند؛ نه پیری در سن‌وسال، بلکه پختگی در سلوک معنوی که راهنما و نردبان آسمان است.
  • «شرط تسلیم است، نه کار دراز»: برای رسیدن به حقایق معنوی، تسلیم در برابر راهنما از تلاش بیهوده با ابزارهای ناکارآمد مهم‌تر است.
  • عقل «تاجرصفت» ما برای پیمودن راه متافیزیک ناکافی است؛ راهی که همچون «ظلمات» نیاز به «خضر» و راهنمایی روشن‌بین دارد.
  • حقایق معنوی در جهان محسوس با ابزارهای مادی قابل کشف نیستند؛ برای یافتن آن‌ها باید به راهنمایان روحانی که خود راه‌ها را پیموده‌اند رجوع کرد.

Sources: d6-s92 · 17:33:14 d6-s92 · 19:30:38 d6-s92 · 22:34:00 d6-s92 · 24:15:00 d6-s92 · 25:00:00 d6-s92 · 26:45:00 d6-s92 · 28:38:48

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.