قرائت دفتر ۶ بخش ۱۲۱ - رسیدن آن شخص به مصر و شب بیرون آمدن به کوی از بهر شبکوکی و گدایی و گرفتن عسس او را و مراد او حاصل شدن از عسس بعد از خوردن زخم بسیار و عَسی أَنْ تَکْرَهوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ و قوله تعالی سَیَجْعَلُ اللهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً و قوله علیه‌السلام اشتدّی ازمّة تنفرجی و جمیع القرآن و الکتب المنزلة فی تقریر هذا بیت ۴۲۵۹

M6:4259 — هین ز رنج خاص مَسکل ز انتقام / رنج او کم بین ، ببین تو رنج عام

هین ز رنج خاص مَسکل ز انتقامرنج او کم بین ، ببین تو رنج عام
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4259

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: برحذر باش، به خاطر رنج خواص از اجرای انتقام و عدالت دست مکش؛ رنج آنان را اندک شمار، و رنج مردمان عادی را در نظر گیر.

معنا: این بیت به حاکمان و متولیان امور هشدار می‌دهد که هنگام اجرای عدالت و تدبیر امور جامعه، باید رنج و آسایش عموم مردم را بر نارضایتی یا مصلحت گروه خاص و فرادست ترجیح دهند.

شرح

این بیت در میانهٔ داستانی عمیق در مثنوی می‌آید؛ داستان آن درویشِ گنج‌جو که در بغداد به خطا به جای دزد به دست عسس می‌افتد. مولانا، در خلال این داستان، به حاکمان و مجریان عدالت درسی بسیار مهم و جاودانه می‌دهد. من بی‌هیچ تردیدی این بیت را در ردیف نصایح حکومتی و اجتماعی مولانا می‌دانم.

مولانا صریحاً می‌گوید: «هین ز رنج خاص مسکل ز انتقام». یعنی بپرهیز از اینکه به خاطر رنج و ناراحتیِ خواص، دست از اجرای عدالت و مکافات بکشی. این «انتقام» در اینجا نه به معنای کینه شخصی، بلکه به معنای اجرای عدل و عقوبت لازم برای حفظ نظم و دفع شر است. فرض بر این است که اجرای عدالت ممکن است به مذاق گروهی از ذی‌نفوذان و خواص خوش نیاید، اما مولانا تأکید می‌کند که این رنجِ خواص را باید «کم بین»، ناچیز بشماری.

در مقابل، بر تو واجب است که «ببین تو رنج عام». درد و گرفتاری و ناامنی عامهٔ مردم را ببین و آن را معیار تصمیم‌گیری‌هایت قرار دهی. این آموزه بی‌واسطه یادآور نامهٔ تاریخی امام علی (ع) به مالک اشتر است که در آن نیز به صراحت توصیه شده که حاکم باید دغدغهٔ خاطر عموم را داشته باشد، حتی اگر خواص از او رویگردان شوند. متأسفانه، همان‌طور که بارها دیده‌ایم، حکومت‌های مستبد و حتی بسیاری از حکومت‌ها در طول تاریخ، دقیقاً عکس این عمل کرده‌اند: عامه را به رنج افکنده‌اند تا دل گروه اندکی از خواص، نزدیکان یا مریدان را راضی نگه دارند. مولانا این رویکرد را قویاً مردود می‌شمارد.

برای توضیح بیشتر این نکته، مولانا مثال «اصبع ملدوغ» یا انگشت گزیده شده را می‌آورد. می‌گوید: «اصبع ملدوغ بر در دفع شر / در تعدی و هلاک تن نگر». اگر انگشتی گزیده شود و زهر در آن سرایت کند، گاهی لازم است برای دفع شر و جلوگیری از هلاکت کل بدن، آن انگشت را برید یا شکافت تا زهر خارج شود. این تمثیل روشن، قاعده‌ای مهم را بیان می‌کند: گاهی لازم است جزء فدای کل شود. خاص باید فدای عام شود، نه کل ملت و جمعیت بزرگ فدای خوشی و منافع عده‌ای معدود. یک انگشت (خواص) نباید باعث هلاکت تمام پیکر (عامهٔ مردم) شود. اگر این رنج خاص را تحمل نکنی و به خاطرش از دفع شر دست برداری، زهر در تمام کالبد جامعه تعدی می‌کند و به هلاکت عمومی می‌انجامد.

پس، این بیت نه فقط یک نصیحت اخلاقی، بلکه دستورالعملی روشن در باب حکمرانی و اجرای عدالت است. مولانا از ما می‌خواهد که در هر تصمیم‌گیری، دامنهٔ اثرات آن را بر عامهٔ مردم بسنجیم و مصلحت و آسایش اکثریت را بر رنج و نارضایتی اقلیت مرفه و قدرتمند ترجیح دهیم. این، بی‌تردید، یکی از بنیادهای سلامت جامعه و بقای هر نظام عادلانه است.

نکات کلیدی

  • عدالت و اجرای قانون باید مصلحت و رنج عامهٔ مردم را بر رنج و نارضایتی خواص ترجیح دهد.
  • حکومت‌های عادل، رنج اقلیت ذی‌نفوذ را ناچیز شمرده و به درد اکثریت توجه می‌کنند.
  • مصلحت کلیت جامعه (عام) بر منافع گروهی خاص (خاص) برتری دارد و گاهی مستلزم فداکاری است.
  • این بیت نقدی است بر رویکرد حکومت‌های مستبد که خواص را بر عامه ترجیح می‌دهند.
  • مولانا در این بیت اصول حکومتی امام علی (ع) در نامه به مالک اشتر را بازتاب می‌دهد.
  • صدمه به یک جزء (خاص) برای نجات کل پیکر جامعه (عام) گاهی ضروری است.

Sources: d6-s95 · 01:41:45 d6-s95 · 01:47:00 d6-s95 · 01:48:30 d6-s95 · 01:50:15

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.