قرائت دفتر ۶ بخش ۱۱ - مدافعهٔ امرا آن حجت را به شبههٔ جبریانه و جواب دادن شاه ایشان را بیت ۴۳۰

M6:430 — متهم کن نفس خود را ای فتی / متهم کم کن جزای عدل را

متهم کن نفس خود را ای فتیمتهم کم کن جزای عدل را
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:430

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای جوانمرد، نفس خود را متهم کن؛ و کیفر عادلانه را کمتر متهم بدان. معنا: مولانا در این بیت به انسان توصیه می‌کند که برای بدی‌هایی که به او می‌رسد، به جای مقصر دانستن سرنوشت یا عدل الهی، نفس خود را متهم کند و مسئولیت اعمال خویش را بپذیرد.

شرح

این بیت، چکیده و جان کلام مولاناست در باب اختیار و مسئولیت‌پذیری انسان. من قویاً بر این باورم که این سخن مولانا، از اساسی‌ترین پایه‌های معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی اوست که در سراسر مثنوی جاری است.

مولانا در این بخش از مثنوی، قاطعانه کفهٔ اختیار را سنگین می‌کند. او از زبان سلطان استدلال می‌آورد که ما مختاریم و این گمان که همه کار خداست و از ما هیچ نیست، ناشی از کج‌فهمی است. تردید انسان در انتخاب میان دو یا چند کار («این کنم یا آن کنم؟»)، بی‌شک خود علامتی روشن بر وجود اختیار است. کسی که دست و پایش بسته است، دچار چنین تردیدی نمی‌شود. تردید برای کارهایی است که ما قدرت انجامش را داریم. اگر قدرت و اختیاری نبود، تردید خنده‌ای بر سبیل خویشتن بود.

«بر قضا کم نه بهانه ای جوان، جرم خود را چون نهی بر دیگران؟» این خطاب مولاناست. نمی‌توانیم کاری را خودمان انجام دهیم و بعد تقصیر را به گردن قضا و قدر بیندازیم. خون را زید می‌ریزد و قصاص بر امر وارد می‌شود؟ این عقلاً محال است. مولانا این نکته را به صراحت می‌گوید: «جرم بر خود نه که تو خود کاشتی، با جزا و عدل حق کن آشتی.» رنج‌هایی که به ما می‌رسد، معلول اعمال بد خود ماست. این رنج را نباید به بخت و طالع نسبت داد. کسی که دائم به بخت و شانس می‌اندیشد، چشمی «احول» پیدا می‌کند، یعنی کج‌بین می‌شود و حقایق را درست نمی‌بیند. چنین نگاهی، انسان را «کاهل» و تنبل می‌کند.

نکتهٔ خاصی که مولانا در اینجا مطرح می‌کند، مسئلهٔ «صور غیبی افعال» و «جزای ذاتی اعمال» است. او می‌گوید مجازات‌هایی که آدمیان برای اعمال بد تعیین کرده‌اند – مثل دار زدن دزد مسلح – الهامی الهی است. گویی خداوند این تصویر را در ذهن حاکمان افکنده است. این به آن معناست که پیوند میان فعل و جزای آن، پیوندی صرفاً قراردادی نیست؛ بلکه پیوندی واقعی و ذاتی است که در عالم غیب تصویر شده است. فعل، گویی معلول خود را به دنبال می‌آورد. این ادعایی عمیق و البته دشوار است، اما اگر بپذیریم، آنگاه مجازات هر عمل، اقتضای خود آن عمل است و نه صرفاً یک قرارداد بیرونی. اینجاست که می‌گوید: «چون عسل خوردی نیامد تب به غیر»، تب تو از عسل خوردن خود توست، نه دیگری.

بنابراین، این بیت محوری‌ترین آموزه را در خود دارد: «متهم کن نفس خود را ای فتی، متهم کم کن جزای عدل را.» ما باید همیشه نفس خود را متهم کنیم، از فریب‌ها و وسوسه‌های آن برحذر باشیم. نفس همواره می‌خواهد ما را مجبور و بی‌اختیار قلمداد کند تا از مسئولیت بگریزیم. اما این فسون نفس است. انکار اختیار، به معنای انکار خویشتن است. اگر من بگویم من مختار نبودم، یعنی من هیچ‌کاره بودم، یعنی من اصلاً نبودم! اما اگر بپذیریم که «خود»ی در میان است، حتی اگر صد عامل دیگر در فعلی دخیل باشند، من عامل صد و یکم هستم و سهم خود را در مسئولیت باید بپذیرم.

در نهایت، مولانا بحث را به توبه می‌کشاند. توبه، والاترین نشانهٔ اختیار است. کسی که خود را مجبور می‌داند، توبه نمی‌کند، زیرا جرمی از او سر نزده است. اما پشیمانی از گذشته و عزم بر ترک آن در آینده، همه گواهی بر این است که انسان خود را مختار می‌بیند و مسئولیت اعمالش را می‌پذیرد. در پیشگاه «آفتاب حق»، هیچ ذره‌ای پنهان نمی‌ماند. تمام «ذرات خواطر و افتکار» ما، پیش «خورشید حقایق» آشکار خواهند شد و جای پنهان کردن نیست. بنابراین، از خود پنهان نکن و آنجا که کار ناروایی کردی، جرم را بر خود بنه، خود را متهم بدار، نه بخت یا قضا و قدر را.

نکات کلیدی

  • انسان در قبال اعمال خود مختار و مسئول است، نه مجبور.
  • تردید در انتخاب، خود گواه وجود اختیار است.
  • مسئولیت بدبختی‌ها و رنج‌ها را به گردن سرنوشت یا عدل الهی نیندازید؛ نفس خود را متهم کنید.
  • مجازات اعمال بد، ذاتی و الهامی است و از خودِ فعل برمی‌خیزد، نه قراردادی صرف.
  • انکار اختیار، در حقیقت انکار خویشتن و وجود خودی مستقل است.
  • توبه، والاترین نشانهٔ پذیرش اختیار و مسئولیت‌پذیری انسان است.

Sources: d6-s10 · 00:30:19 d6-s10 · 00:35:06 d6-s10 · 00:47:12

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.