قرائت دفتر ۶ بخش ۱۲۴ - بازگشتن آن شخص شادمان و مراد یافته و خدای را شکر گویان و سجده کنان و حیران در غرایب اشارات حق و ظهور تاویلات آن در وجهی کی هیچ عقلی و فهمی بدانجا نرسد بیت ۴۳۳۷

M6:4337 — تا شتابان در ضلالت می‌شدم / هر دم از مطلب جداتر می‌بدم

تا شتابان در ضلالت می‌شدمهر دم از مطلب جداتر می‌بدم
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4337

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: با شتاب در راه گمراهی گام برمی‌داشتم، در هر لحظه از مقصود و مطلب خویش دورتر می‌افتادم. معنا: این بیت وضعیت سرگشتگی سالک را بیان می‌کند که در پی یافتن مقصود خویش به راهی افتاده که ظاهرش او را از هدف دور می‌کند.

شرح

این بیت، از داستان معروف مرد بغدادی در دفتر ششم مثنوی، عمیق‌ترین معرفت‌ها را درباره راه طلب و حکم الهی در دل خود دارد. من بارها بر این نکته تأکید کرده‌ام که مولانا این قصه را نه صرفاً برای سرگرمی، بلکه برای پرده‌برداری از یکی از کلیدی‌ترین حقایق سلوک عارفانه آورده است.

در این بیت، مرد بغدادی شرح حال سفر خود را به مصر بازگو می‌کند؛ سفری که در ظاهر برای یافتن گنج و دستیابی به مراد بود، اما از دیدگاهی عمیق‌تر، راهی از «ضلالت» بود. او اذعان می‌کند که "هر دم از مطلب جداتر می‌بدم." این یک حیرت عارفانه است؛ حیرت از «عکاس روزی و راه طلب» (d6-s96 21:11:32)، از اینکه راه رسیدن به مطلوب، گاهی معکوس و وارونه می‌نماید. انسان با شادی و اطمینان خاطر، از خانه بیرون می‌رود، به قصد نیل به مقصود، اما در واقع از آن دور می‌شود.

اینجا مولانا یک درس سترگ می‌دهد: گاهی "عین ضلالت را به جود / حق وسیلت کرد اندر رشد و سود." (d6-s96 23:16:30) یعنی همین گمراهی ظاهری، همین کژروی و مسیری که به خیال ما به خطا رفته‌ایم، به کرم و حکمت حق تبدیل به وسیله‌ای برای رشد و سود حقیقی ما می‌شود. این یکی از جلوه‌های «لطف خفی» خداوند است؛ همان مهربانی پنهانی که پادزهر را در دل زهر می‌نشاند. "اندرون زهر، تریاق آن حفی / کرد تا گویند ذواللطف الخفی" (d6-s96 23:16:30). ظاهراً این سفر دور می‌شد، اما باطناً مقدمه‌ای برای بازگشت به خود و کشف گنج درون بود.

چرا خداوند ما را مستقیم به مقصد نمی‌رساند؟ چرا گاهی اجابت دعا را به تأخیر می‌اندازد یا ما را به مسیری پر پیچ و خم می‌کشاند؟ پاسخ این است که خداوند نمی‌خواهد انسان دچار غفلت شود. این "کمند"ها و "بهانه"ها آدمی را همیشه رو به درگاه او نگه می‌دارد، تا وصل را قدر بداند و در فراق نیز امید قطع نکند. اگر همه چیز فوراً و بی‌زحمت به دست آید، قدر دانسته نمی‌شود و انسان ممکن است راه خدا را رها کند. "چون آدمی رو اگر رها کنن، دچار غفلت می‌شه." (d6-s96 21:11:32) این ضلالت ظاهری، در واقع باغبانی خداوند است برای شکوفایی استعدادهای پنهان ما، برای کشف گنجی که در خانهٔ وجود خودمان نهفته است. انسان «کون جامع» است، اما باید باغبانی شود تا میوه‌های خود را بدهد و این "ضلالت"، گاهی همان آبیاری است.

نکته دیگر در اینجاست که حتی خطاها و گناهان نیز می‌توانند، به شرط توبه و ندامت، به "مکرمت" و فضیلتی بالاتر از طاعت صرف تبدیل شوند. همان‌طور که می‌فرماید: "نیست مخفی در نماز آن مکرمت / در گنه خلعت نهد آن مغفرت." (d6-s96 23:16:30) مولانا به صراحت می‌گوید که توبه، انسان را نه تنها به جایگاه قبل از گناه باز نمی‌گرداند، بلکه او را به مرتبه‌ای بالاتر می‌برد؛ سیئات به حسنات تبدیل می‌شوند. این امر نشان می‌دهد که در حکمت الهی، گاهی حتی دور شدن و "ضلالت" می‌تواند دروازه‌ای به سوی رشدی عمیق‌تر و آشنایی با جنبه‌ای از رحمت حق باشد که در غیر آن صورت هرگز درک نمی‌شد. این همان "فسخ عزائم و نقض همم" (d6-s96 23:16:30) است که به تعبیر امام علی، شناخت خداوند در آن نهفته است.

نکات کلیدی

  • راه طلب گاهی معکوس است؛ آنچه ظاهرش گمراهی‌ست، باطنش وسیله‌ای برای رشد است.
  • "لطف خفی" الهی، پادزهر را در دل زهر می‌نشاند و در ضلالت نیز هدایت نهفته است.
  • هدف از دور شدن و پیچ و خم‌های راه، جلوگیری از غفلت و حفظ تعلق انسان به درگاه حق است.
  • گنج حقیقی در درون آدمی‌ست، و سفرهای بیرونی گاهی صرفاً برای کشف همین گنج درونی‌اند.
  • گناه و خطا، با شرط توبه و پشیمانی، می‌توانند موجب مکرمتی شوند که خودِ طاعت فاقد آن است.
  • خداوند عزیمت‌ها و همت‌ها را فسخ می‌کند تا انسان از طریق این شکست‌ها، او را بهتر بشناسد.

Sources: d6-s96 · 15:12:43 d6-s96 · 21:11:32 d6-s96 · 23:16:30 d6-s96 · 23:37:30

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.