قرائت دفتر ۶ بخش ۱۲۴ - بازگشتن آن شخص شادمان و مراد یافته و خدای را شکر گویان و سجده کنان و حیران در غرایب اشارات حق و ظهور تاویلات آن در وجهی کی هیچ عقلی و فهمی بدانجا نرسد بیت ۴۳۵۰

M6:4350 — ساحران آورده حاضر نیک و بد / تا که جرح معجزهٔ موسی کند

ساحران آورده حاضر نیک و بدتا که جرح معجزهٔ موسی کند
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:4350

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ساحران همه‌گونه نیک و بدِ سحر خود را به میدان آوردند، تا که معجزهٔ موسی را به چالش کشیده و زخمی کنند. معنا: این بیت توصیف می‌کند که چگونه جادوگران فرعون، با آوردن همهٔ حیله‌ها و شعبده‌های خود، قصد داشتند معجزهٔ موسی را بی‌اعتبار کنند. اما در حقیقت، اقدام آن‌ها زمینه‌ساز تجلی قدرت الهی موسی شد.

شرح

این بیت از منظر مولانا، یک نکتهٔ عمیق کلامی و وجودی را فاش می‌کند: اینکه چگونه شر و قصد بدِ انسان‌ها می‌تواند ناخواسته در خدمت خیر و مشیت الهی قرار گیرد. ساحران، در داستان موسی و فرعون، با همهٔ نیرنگ‌ها و توانایی‌های خود به صحنه آمدند؛ «نیک و بد» سحر خویش را عرضه داشتند، یعنی هم نمایش‌های خیره‌کننده و فریبنده و هم ذات پلید و بی‌اساس جادوی خود را. هدفشان صریح بود: «تا که جرح معجزهٔ موسی کند»، تا کرامت نبوی موسی را مجروح سازند و بی‌اعتبارش کنند. اما مولانا، با بینش نافذ خود، نشان می‌دهد که این کوشش مذموم، دقیقاً به عکس انجامید. اینجاست که مفهوم «لطف خفی» خداوند آشکار می‌شود؛ لطفی که در پسِ پردهٔ قهر و تلاش‌های شیطانی، نهفته است. ساحران با انکار و ستیزه‌جویی خود، ناخواسته موجب «ظهور معجزات» شدند. اگر انکار آنان نمی‌بود، نیازی به برهان و معجزه هم نمی‌افتاد. این دشمنی‌ها و قصد «اذلال ثقات» (ذلیل کردن بندگان مورد اعتماد حق) و «ذل دین» (خوار کردن دین)، به «عز رسولان» (عزت پیامبران) و تجلی بی‌نظیر قدرت الهی انجامید. این یک اصل بنیادین در نگاه مولاناست که گمراهی‌ها و کژروی‌ها گاه «منهج ایمان» (راه ایمان) و «محصد احسان» (دروگاه احسان) می‌شوند. درست مانند دارویی که تریاق (پادزهر) آن در دل زهر نهفته است؛ «اندرون زهر، تریاق آن حفی / کرد تا گویند ذواللطف الخفی». این بدان معنا نیست که گناه یا قصد بد ستایش شود، بلکه تاکید بر این است که خداوند از طریق ارادهٔ متعالی خود، حتی از فعل شر نیز می‌تواند به سوی خیر رهنمون شود. گویی صحنهٔ جدال موسی با ساحران، تنها مقدمه‌ای بود تا حقانیت پیامبر و قدرت بی‌کران الهی، با درخششی هرچه تمام‌تر بر همگان آشکار شود. این خود نفی نگاهی جبرگرایانه نیست، بلکه نمایشگر آن است که جبر الهی می‌تواند از دل اختیار انسانی، راهی دیگر بگشاید.

نکات کلیدی

  • قصدِ بدِ ساحران برای جریحه‌دار کردن معجزهٔ موسی، خود به عاملی برای ظهور و تثبیت آن بدل شد.
  • مولانا مفهوم «لطف خفی» الهی را در اینجا روشن می‌کند؛ اینکه شر و نیت‌های سوء می‌توانند ناخواسته در خدمت خیر و مشیت الهی قرار گیرند.
  • دشمنی و انکار، گاه زمینه‌ساز برهان و معجزه می‌شود؛ زیرا بی‌انکار، نیازی به اثبات نمی‌بود.
  • این بیت نشان می‌دهد که چگونه خداوند حتی از دلِ گمراهی‌ها و کژروی‌ها، راهی به سوی ایمان و احسان می‌گشاید.
  • به تعبیر مولانا، تریاق (پادزهر) گاه در دل خود زهر نهفته است؛ یعنی راه نجات در جایی پدیدار می‌شود که کمتر انتظارش می‌رود.

Sources: d6-s96 · 21:11:32 d6-s96 · 23:16:30 d6-s96 · 22:00:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.