قرائت دفتر ۶ بخش ۱۲ - حکایت آن صیادی کی خویشتن در گیاه پیچیده بود و دستهٔ گل و لاله را کله‌وار به سر فرو کشیده تا مرغان او را گیاه پندارند و آن مرغ زیرک بوی برد اندکی کی این آدمیست کی برین شکل گیاه ندیدم اما هم تمام بوی نبرد به افسون او مغرور شد زیرا در ادراک اول قاطعی نداشت در ادراک مکر دوم قاطعی داشت و هو الحرص و الطمع لا سیما عند فرط الحاجة و الفقر قال النبی صلی الله علیه و سلم کاد الفقر ان یکون کفرا بیت ۴۵۳

M6:453 — کودکان گرچه که در بازی خوشند / شب کشانشان سوی خانه می‌کشند

کودکان گرچه که در بازی خوشندشب کشانشان سوی خانه می‌کشند
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:453

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کودکان، گرچه که غرقِ بازیِ خود شادند، اما شب با کششی بی‌امان آن‌ها را به سوی خانه می‌خواند. معنا: این بیت تمثیلی است برای غفلت بشر در زندگی که همچون کودکان به بازی‌های دنیا مشغول است و از کشش ناگزیر مرگ و بازگشت به خانهٔ اصلی خود غافل می‌ماند.

شرح

من معتقدم این بیت، دریچه‌ای گشوده بر یکی از عمیق‌ترین و بنیادی‌ترین مباحث مولانا: غفلت بشری. او در اینجا با تمثیلی ساده و دلنشین از کودکان که غرق در بازی‌های کوچه و بازارند، حال و روز اغلب آدمیان را به تصویر می‌کشد. کودکان چنان به بازی سرگرم می‌شوند که زمان از دستشان می‌رود و حتی لباس و کفش خود را فراموش می‌کنند یا از دست می‌دهند. آنگاه که شب فرامی‌رسد، نیرویی ناگزیر آن‌ها را به سوی خانه می‌کشد، حال آنکه شرمسار و تهی‌دست‌اند.

این «شب» در مثنوی مولانا، بی‌هیچ تردیدی، کنایه از اجل و فرجام عمر است؛ غروبی است که بازی روزگار را به پایان می‌رساند. ما آدمیان نیز، از عالم تا جاهل، در گرمای بازی‌های زندگی چنان غرق شده‌ایم که از پایان این بازی غافل می‌مانیم. مولانا با قاطعیت می‌گوید که این غفلت، نه یک نقصان فردی صرف، بلکه یکی از رازهای حاکم بر نظام هستی است. گویی مصلحت عالم بر این است که چشمان آدمیان تا حدی بر حقایق مطلق بسته بماند؛ چرا که اگر پردهٔ غفلت به یکباره برداشته شود و همه از خواب بیدار شوند، «نظام عالم بر هم خواهد خورد.» این همان وضعیتی است که نادرند کسانی که بتوانند از این مدار غفلت بگریزند.

مولانا در ادامهٔ این حکایت، حال انسان را در این بازی بیشتر شرح می‌دهد. ما نیم عمر خود را صرف «آرزوی دلستان» می‌کنیم – دلبرانی که دل و زمان ما را می‌برند، یا همان مشغولیت‌های فریبندهٔ دنیا. نیم دیگر عمر را نیز در «غصه‌های دشمنان» می‌گذرانیم. در هر دو حال، ما را تهی‌دست و تهی‌مغز می‌یابیم. این یعنی «این یکی کلاه منو می‌بره، اون یکی جبه منو می‌بره، اون یکی کفش منو می‌بره». به عبارت دیگر، وقت ما، پول ما، انرژی ما، و حتی «مغز» ما در این تعاملات و مشغولیت‌های دنیوی به تاراج می‌رود. در حقیقت، مردم در کمین‌اند که چیزی از ما بدزدند، و این دزدی، بیش از آنکه مادی باشد، غارت سرمایه‌های وجودی ماست.

آن صیادی که در ادامهٔ حکایت از او سخن می‌رود، در توجیه خلوت‌گزینی خود می‌گوید که «خلق را من دزد جامه دیده‌ام.» او این تهمت را به مردم می‌زند، چون می‌بیند که چگونه با مشغول کردن ما به خودشان، وقت و عمر و انرژی ما را می‌ستانند. بنابراین راه خلوت و انقطاع از خلق را برمی‌گزیند تا از این غارت مصون بماند. اینجاست که مولانا با زبان عربی ندا سر می‌دهد: «خل هذا اللعب، بسک، لا تعد» – این بازی را رها کن، کافی است، دیگر بازنگرد. این ندا یک فرمان است، یک دعوت به بیداری. دعوت به یک «نگاه درجه دوم»، نوعی «مایندفولنس» که به ما امکان می‌دهد از بالای سر خود به بازی‌هایمان نگاه کنیم. این همان دروازهٔ خروج از غفلت است. گرچه بیرون آمدن از یک غفلت ممکن است ما را به غفلت دیگری بیندازد، اما این بیداری آغاز راه است. غفلت تنها وقتی به طور کامل زدوده می‌شود که ما وارد جهانی دیگر و حیاتی دیگر شویم، اما تا آن زمان، می‌توانیم با یاری بزرگان و چنین تذکراتی، پاره‌ای از این پرده‌های تو در توی غفلت را بدریم.

نکات کلیدی

  • زندگی در این دنیا همچون بازی‌ای است که اغلب انسان‌ها، از عارف تا عامی، در آن غرق شده‌اند.
  • «شب» نماد مرگ و پایان زندگی است که ناگزیر انسان را به سوی خانهٔ اصلی خود می‌کشاند.
  • غفلت، نه یک نقص فردی، بلکه یک راز و مصلحت الهی است که نظم عالم بر آن بنا شده است.
  • انسان در گرمای بازی، وقت و سرمایه‌های وجودی خود را از دست می‌دهد و در پایان، تهی‌دست می‌شود.
  • دعوت به «نگاه درجه دوم» و مایندفولنس راهی برای خروج از این غفلت و مشاهدهٔ خود از بیرون است.
  • رهایی کامل از غفلت در این دنیا ممکن نیست و تنها در حیاتی دیگر به وقوع می‌پیوندد.

Sources: d6-s11 · 00:03:20 d6-s11 · 00:04:59 d6-s11 · 01:07:24 d6-s10 · 00:56:22

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.