قرائت دفتر ۶ بخش ۱۴ - مناظرهٔ مرغ با صیاد در ترهب و در معنی ترهبی کی مصطفی علیه‌السلام نهی کرد از آن امت خود را کی لا رهبانیة فی الاسلام بیت ۵۱۳

M6:513 — با غلیظی خر ز یاران ای فقیر / در نشاط آید شود قوت‌پذیر

با غلیظی خر ز یاران ای فقیردر نشاط آید شود قوت‌پذیر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:513

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای فقیر، حتی خر، با همهٔ خامی و درشتی‌اش، از همراهی یاران خود به نشاط می‌آید و قوت می‌گیرد.

معنا: این بیت بر اهمیت بی‌بدیل هم‌نشینی و یاری در مسیر معنوی تأکید دارد، حتی برای موجوداتی که ظاهراً فاقد لطافت و درک عمیق‌اند. مولانا می‌گوید که شادمانی و توان، محصول پیوستن به جمع و دوری از تنهایی است.

شرح

مولانا در این بیت و ابیات پیش و پس از آن، یک حقیقت بنیادین را گوشزد می‌کند که به باور من، از کلیدی‌ترین تعالیم مثنوی است: اهمیت بی‌چون‌وچرای جمعیت، همراهی و هم‌دلی در مسیر معنوی. او به شکلی حیرت‌انگیز، از پایین‌ترین مرتبهٔ حیوانی مثال می‌آورد تا حجّت را بر ما تمام کند. می‌فرماید: «با غلیظی خر ز یاران ای فقیر / در نشاط آید شود قوت‌پذیر».

واژهٔ «غلیظ» در اینجا بسیار پرمعناست. غلیظ در مقابل لطیف قرار می‌گیرد؛ یعنی خشن، بی‌ظرافت، کم‌درک و حتی شاید کندذهن. مولانا می‌گوید که حتی چنین موجودی، یعنی خر، با تمام این ویژگی‌های نشنجیده، همین که با یاران خود، با رمه و گلهٔ خویش همراه می‌شود، در او نشاطی پیدا می‌شود و نیرویی می‌گیرد که به تنهایی هرگز به دست نمی‌آورد. این سخن، فراتر از یک مشاهدهٔ سطحی است؛ یک قاعدهٔ هستی‌شناسانه را بیان می‌کند.

من بارها گفته‌ام که مولانا با ترهّب و انزوا و عزلت، آن هم از نوع مطلقش، میانه‌ای ندارد. اگرچه تنهایی ممکن است انسان را از آسیب‌ها و گرگ‌ها در امان بدارد—چنان‌که در ابیات قبلی مثنوی می‌آید که «گیرم آن گرگت نیابد ز احتیاط / بی ز جمعیت نیابی آن نشاط»—اما این محافظت صرفاً به معنای عدم زیان است، نه کسب سود و نشاط. برای پیشرفت، برای رسیدن به حال و هوای مطلوب، برای چشیدن شادی‌های درونی، باید با جمع همراه بود.

مولانا ادامه می‌دهد که خر تنها، در راه بیابان، چقدر کاهلی می‌کند و چقدر چوب و سیخ می‌خورد تا همان مسیری را طی کند که اگر با یاران بود، به راحتی و نشاط طی می‌کرد. درسی که از این تمثیل غلیظ می‌آموزیم این است که اگر حتی حیوانی با این سطح از درک و لطافت نیاز به جمع دارد، پس انسان، آن هم انسانی که در مسیر سلوک و معرفت است، چگونه می‌تواند بدون هم‌دلی و همراهی، به نشاطی برسد که او را قوت بخشد؟ اینجاست که می‌گوید: «مر تو را می‌گوید آن خر خوش شنو / گر نه‌ای خر همچنین تنها مرو.» خر با زبان حال به ما می‌گوید که از تنهایی پرهیز کن، وگرنه تو نیز به همان کندی و مشقت دچار می‌شوی.

به همین دلیل است که حتی پیامبران، با وجود اتصال مستقیم به وحی و قدرت‌های فراطبیعی، هرگز تنها به مقصد نرسیدند. مولانا به درستی اشاره می‌کند: «هر نبیی اندر این راه درست / معجزه بنمود و همراهان بجست.» معجزه نه برای اثبات صدق، که برای جمع کردن یاران و قهر دشمنان بود. این خود گواه است بر این که رهرو راه حق، حتی در عالی‌ترین مراتب، محتاج حضور و هم‌دلی دیگران است. حرکت جمعی، سرعت و قوت صدچندان به مسیر می‌بخشد و نشاطی می‌آفریند که تنهایی از آن بی‌بهره است.

نکات کلیدی

  • نشاط و قوت حقیقی، حتی برای موجودات کم‌درک، در گرو همراهی و جمعیت است.
  • مولانا با تمثیل «خر غلیظ»، بر ضرورت مطلق جمعیت برای سلوک معنوی تأکید می‌کند.
  • تنهایی، حتی اگر از آسیب‌ها محافظت کند، به معنای پیشرفت و کسب نشاط نیست.
  • سفر معنوی به تنهایی، با مشقت و کندی همراه است و به مقصد مطلوب نمی‌رساند.
  • حتی پیامبران نیز برای رسیدن به اهداف خود و پیشبرد رسالت، به جمع‌آوری همراهان نیاز داشتند.

Sources: d6-s12 · 00:13:50

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.