قرائت دفتر ۶ بخش ۱۴ - مناظرهٔ مرغ با صیاد در ترهب و در معنی ترهبی کی مصطفی علیه‌السلام نهی کرد از آن امت خود را کی لا رهبانیة فی الاسلام بیت ۵۱۴

M6:514 — هر خری کز کاروان تنها رود / بر وی آن راه از تعب صدتو شود

هر خری کز کاروان تنها رودبر وی آن راه از تعب صدتو شود
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:514

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر خری که از کاروان تنها برود، آن راه بر او از سختی صد برابر دشوارتر شود.

معنا: مولانا می‌گوید که هر کس در مسیر زندگی و طریقت تنها گام بردارد، سختی‌های راه بر او چندین برابر می‌شود و دچار ملالت و کندی می‌گردد.

شرح

این بیت، از جمله ابیاتِ تأکیدکننده‌ی مولانا بر اهمیت جمعیت و همراهی در سلوک معنوی است، و من این را به غایت مهم می‌دانم. مولانا در اینجا قاطعانه می‌گوید که بر خلافِ پاره‌ای آموزه‌ها که عزلت و انزوا را می‌ستایند، راهِ حقیقیِ عشق و عرفان، با جمعیت و همراهی گشوده می‌شود. او با یک تمثیلِ ظاهراً ساده، اما عمیق، به سراغ «خر» می‌رود. خری که «با غلیظی» و «شعور اندک» شناخته می‌شود، با این حال، حتی او نیز در جمعِ یارانِ خویش نشاط و قوت می‌یابد.

من معتقدم مولانا در اینجا می‌خواهد بگوید که اگر موجودی با آن سطح از فهم و لطافت، از همراهی جمعیت نشاط می‌گیرد و مسیرش صدچندان هموارتر می‌شود، چگونه ممکن است انسانِ سالک، از این قاعده مستثنی باشد؟ او به صراحت می‌گوید: «هر خری کز کاروان تنها رود / بر وی آن راه از تعب صدتو شود.» این «صدتو شدن» راه، تنها به معنای طولانی‌تر شدن مسیر نیست؛ بلکه اشاره به تشدیدِ تعب و سختی و کندیِ حرکت دارد. سالک تنها، دائم باید چوب بخورد، سیخ بخورد، با کاهلی و ملالت راه برود، در حالی که در جمع، حرکت گرم و بانشاط می‌شود و رفیقان یکدیگر را به دنبال خود می‌کشانند. عزم سست نمی‌شود و انگیزه‌ای مضاعف پدید می‌آید.

سخن مولانا در اینجا یک نصیحتِ عمیق اخلاقی-عرفانی است: «مر تو را می‌گوید آن خر خوش شنو / گر نه‌ای خر همچنین تنها مرو.» او با طنزِ خاصِ خود می‌گوید: اگر تو به زعم خودت انسان فرهیخته‌ای هستی و مانند خر، «غلیظ» نیستی، پس چرا مانند او راه تنها را برمی‌گزینی؟ تو که از خری کم‌تر نیستی! این یک دعوت صریح است به اینکه هر سودی که سالک در تنهایی می‌برد، صد برابر آن را در میان یک جمعیت بانشاط، همدل و همراه خواهد برد. حتی پیامبران هم، برای جمع‌آوری یاران، معجزه می‌کردند؛ نه برای اثبات صدق خویش، بلکه برای قهر دشمنان و به ائتلاف کشاندن قلوب، تا کاروانِ هدایتْ، تنها نماند. این بدان معناست که در این راه، جمع‌جویی، حتی برای برترین انسان‌ها نیز ضروری است.

نکات کلیدی

  • سفر معنوی در تنهایی، صد برابر دشوارتر و ملال‌آورتر است.
  • نشاط، قوت و پیشرفت در مسیر طریقت، با همراهی و جمعیت حاصل می‌شود.
  • مولانا بر خلاف رهبانیت، به هم‌گامی با دیگر سالکان تأکید دارد.
  • حتی موجودات به ظاهر ساده نیز در جمع، نشاط و سرعت بیشتری می‌یابند.
  • انتخاب تنهایی در این راه، غفلت از حکمتی است که حتی «خر» آن را می‌شناسد.

Sources: d6-s12 · 00:12:35 d6-s12 · 00:13:50 d6-s12 · 00:15:17

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.