M1:636 — گر ز جَبرش آگهی زاریت کو / بینشِ زنجیرِ جبّاریت کو

مولانا در اینجا به یکی از بحث‌های کلیدی کلامی و عرفانی، یعنی تقابل «جبر» و «اختیار» می‌پردازد. او استدلال رایج برخی افراد را به چالش می‌کشد که می‌گویند: «اگر گناه می‌کنم، دست من نیست؛ این سرنوشت و تقدیر الهی است.» مولانا با هوشمندی پاسخ می‌دهد که ادعای چنین باوری باید با حال و رفتار فرد هماهنگ باشد.

او می‌گوید: اگر تو واقعاً خود را اسیر و در بند «جبر» الهی می‌دانی، پس حالت باید شبیه یک زندانی باشد. یک زندانی که به دست و پایش زنجیر بسته‌اند، شادی و بی‌خیالی نمی‌کند، بلکه دائماً در حال ناله و زاری برای آزادی است. پس اگر تو از این «جبر» آگاهی، «زاری‌ات کو؟» چرا بی‌قراری و تلاش برای رهایی در تو دیده نمی‌شود؟

در مصرع دوم، او این مفهوم را عمیق‌تر می‌کند. صرفاً دانستن یک مفهوم کافی نیست؛ «دیدن» و «شهود» آن لازم است. «بینش زنجیر جباریت کو؟» یعنی کجاست آن بصیرت و چشم دلی که این زنجیرها را ببیند و سنگینی آن‌ها را حس کند؟ کسی که واقعاً به این درک رسیده باشد، از جبر به عنوان بهانه‌ای برای تنبلی و گناه استفاده نمی‌کند، بلکه این آگاهی او را به تضرع و طلب یاری از همان قدرت مطلق وامی‌دارد. در واقع، مولانا ریاکاری کسانی را افشا می‌کند که تنها در هنگام توجیه خطاهایشان به جبر پناه می‌برند، اما در کارهایی که به آن علاقه دارند، کاملاً خود را مختار و توانا می‌بینند.