M3:3577 — علت اولی نباشد دین او / علت جزوی ندارد کین او

این بیت در ادامه‌ی توصیف انسان «دوباره زاده‌شده» یا عارف کامل است. مولانا توضیح می‌دهد که چنین انسانی از نگاه محدود و علّی‌نگرِ اهل ظاهر فراتر رفته است.

در مصرع اول، «علت اولی» به مفهوم فلسفی «علت نخستین» یا «علت‌العلل» اشاره دارد که فلاسفه برای اثبات وجود خدا به کار می‌بردند. مولانا می‌گوید دینداریِ عارف بر پایه‌ی استدلال‌های خشک فلسفی نیست؛ ایمان او شهودی و بی‌واسطه است و نیازی به اثبات خدا از طریق زنجیره‌ی علیت ندارد. او خدا را نه در انتهای یک برهان، که در تجربه‌ی مستقیم حیاتی خود می‌یابد.

در مصرع دوم، مولانا همین رهایی از علیت را به ساحت اخلاق و روان می‌آورد. «کین» یا دشمنیِ انسان معمولی، همیشه دلیلی «جزئی» و مادی دارد: کسی به او آسیب مالی زده، توهین کرده، یا منفعتی را از او گرفته است. اما عارف، اگر هم قهری بورزد، این قهر او ریشه در این دلایل کوچک و شخصی ندارد. خشم و مهر او بازتابی از صفات الهی است و انگیزه‌هایش الهی و کلی است، نه نفسانی و جزئی. در واقع، او از سطح واکنش‌های روزمره به رویدادها فراتر رفته و اعمالش از منبعی عمیق‌تر سرچشمه می‌گیرد.

This couplet describes the state of the 'reborn' individual, introduced in the previous verse (M3:3576), who has transcended the limitations of the physical body and its earthly concerns. Rumi contrasts the spiritual person's motivations with those driven by the 'body, which is earthly and base' (M3:3571). For the ordinary person, faith might be a reaction to a specific event or a means to an end (a 'primary cause'), and their dislikes (their 'enmity') might stem from superficial or 'partial causes' related to their physical experience or ego.

However, the 'reborn' individual operates from a place of spiritual wholeness. Their 'faith' (دین) is not a response to an initial stimulus or a calculated choice, but an inherent state of being, an 'unconditioned' faith that flows from their essence. Similarly, their 'enmity' (کین) – which here refers to their detachment from worldly desires and illusions – is not due to specific grievances or minor annoyances. Instead, it's a comprehensive rejection of anything that distracts from the Divine, arising from a profound understanding rather than a superficial reaction. This couplet emphasizes the purity and depth of spiritual motivation, free from the fragmented, conditional nature of the ego-driven self.