M5:30 — چار وصفست این بشر را دل‌فشار / چارمیخ عقل گشته این چهار

مولانا در اینجا به مفهومی بنیادین در طب و فلسفهٔ قدیم اشاره می‌کند: طبایع چهارگانه (آب، باد، خاک و آتش) که اساس وجود مادی انسان را تشکیل می‌دهند.

از دیدگاه او، انسانی که اسیر این جنبهٔ مادی و جسمانی خود است، در واقع گرفتار چهار صفت یا نیروی متضاد است که پیوسته در درونش در کشمکش‌اند. این کشمکش دائمی، «دل‌فشار» یا مایهٔ رنج و اضطراب درونی اوست. این صفات، که باید ابزار او باشند، به زندانبان او تبدیل شده‌اند.

تصویر «چارمیخ» بسیار قدرتمند است و به صلیب کشیدن را تداعی می‌کند. مولانا می‌گوید این چهار طبع، عقل انسان را به صلیب کشیده‌اند؛ یعنی خرد و قدرت تشخیص معنوی او را کاملاً بی‌حرکت، ناتوان و از کار انداخته‌اند. عقلی که باید به سوی آسمان معنا پرواز کند، توسط این میخ‌های مادی به زمینِ تن کوبیده شده و اسیر باقی مانده است. این بیت، وضعیت تراژیک انسانی را توصیف می‌کند که به جای تسلط بر طبیعت خود، مقهور و مصلوب آن گشته است.