Lire Livre 6 Le départ des princes dans les royaumes de leur père après avoir fait leurs adieux au roi, et le roi répétant le testament au moment des adieux, jusqu'à la fin. Verset 3640

M6:3640 — بهر این فرمود با آن اسپه او / حیث ولیتم فثم وجهه

بهر این فرمود با آن اسپه اوحیث ولیتم فثم وجهه
✦ Rendre ce beyt en Français

M6:3640

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: برای همین (نشان دادن حضور خود)، خداوند به آن سپاه (مردم) فرمود: «هر کجا که رو کنید، همان‌جا روی خداست.» معنا: این بیت با نقل مستقیم از قرآن، بر حضور همه‌جایی و مطلق خداوند تأکید می‌کند و می‌گوید که برای دیدگانِ روشن، چهرهٔ حق در همهٔ جهات آشکار است.

شرح

این سخن مولانا، بی‌درنگ پس از آن می‌آید که از حیلهٔ زلیخا برای گرفتار کردن یوسف سخن می‌گوید؛ آنجا که زلیخا حجرهٔ خود را از تمثال خویش پر کرده بود تا یوسف در هر سو که بنگرد، او را ببیند. مولانا اما بی‌وقفه از این تمثیل، یک جهش عظیم عارفانه می‌کند و می‌گوید خداوند نیز جهان را چنین آفریده است، اما نه برای فریب، بلکه برای آشکارگی و تجلی. این کائنات، آینه‌ای‌ست که جمال الهی در آن منعکس شده و خداوند تمام در و دیوار عالم را از تمثال خود منقوش کرده است.

به‌ویژه آدمی، بهترین و بزرگ‌ترین آینهٔ خداوند است که جمال او را به تمام و کمال بازمی‌نماید. مولانا در این بیت قاطعانه و با تکیه بر آیهٔ صریح قرآن می‌فرماید: «حیثما ولیتم فثم وجهه»؛ یعنی هر کجا رو کنید، روی خدا همان‌جاست. این وجه‌الله نه به معنای یک روی ظاهری و جسمانی، بلکه به معنای ذات و حضور مطلق حق است. خدا که رو و پشت ندارد؛ «خدا همه‌جاش روئه، پشت ندارد». بنابراین، هر سوی که روی کنیم، خودِ خدا آنجاست.

برای «دیده‌روشنان» و عاشقان، این عالم سراسر جلوه‌گاه خداست. آنان در هر حیوان و هر نامی که بنگرند، از «ریاض حُسن ربانی» می‌چرند؛ یعنی زیبایی خداوند را در همه چیز شهود می‌کنند. در واقع، دین‌داری حقیقی، «روزن کردن» و گشودن دریچه‌ای به سوی خداست، و بالاتر از آن، دیدن هر شیء و هر پدیده به مثابه یک دریچه یا روزنه که خدا از آن سر برآورده و خود را نشان می‌دهد.

این درک عمیق، تفاوت بنیادین عاشق و غیرعاشق را آشکار می‌کند. آنکه عاشق نیست، چون در آب (آینهٔ عالم) می‌نگرد، «صورت خود بیند». خودبینی و ایگو، حجاب بزرگی است که مانع دیدن روی حق می‌شود. اما عاشق، پس از آنکه صورتش در معشوق فانی شد، دیگر خود را نمی‌بیند؛ بلکه «حسن حق بیند اندر روی حور». یعنی حتی در زیباترین مظاهر جمال، جز خداوند نمی‌بیند.

اینجاست که مولانا از «صنع غیور» خداوند سخن می‌گوید. «غیرت» الهی، حسادت در معنای انسانی‌اش نیست، بلکه یک «شرکت‌سوز»ی عظیم است که شریک را نمی‌پذیرد. غیرت حق نمی‌گذارد که غیر او در عالم، معشوق و معبودی باشد یا غیرِ حُسن او، زیبایی دیگری دیده شود. این «غیرتش غیر در جهان نگذاشت / لاجرم عین کُلّ اشیاء شد». یعنی آن‌قدر بر غیر، غیریت ورزید که همهٔ غیرها را سوزاند و خود «عین» و حقیقت همه چیز شد. این عشق است که کیمیاگری می‌کند و دیو را جبرئیل می‌گرداند، زیرا پاکی و خلوص مطلق می‌آفریند و از هستیِ غیر می‌شوید.

نکات کلیدی

  • خداوند جهان را آینه‌ای برای نمایش جمال خود آفریده است و در هر سو وجه‌الله آشکار است.
  • «وجه‌الله» به معنای ذات و حضور مطلق خداوند است که در تمام هستی تجلی کرده است.
  • این جهان نه برای فریب، که برای تجلی‌ست؛ هر شیء روزنه‌ای به سوی خداست.
  • عشق، حجاب خودبینی و ایگو را کنار می‌زند و تنها امکان دیدن روی حق را فراهم می‌کند.
  • «غیرت» الهی شریک‌سوز است؛ یعنی هرچه غیر خداست را محو می‌کند تا تنها حُسن او دیده شود.
  • مولانا با استناد به قرآن، دیدن خدا در هر جهت را لازمهٔ دید روشن و عاشقانه می‌داند.

Sources: d6-s80 · 01:00:09 d6-s80 · 01:02:04 d6-s80 · 01:03:00 d6-s80 · 01:04:15 d6-s80 · 01:08:40 d6-s80 · 01:13:30 d6-s80 · 01:18:02

به زبانِ تو — Votre langue · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.