Lire Livre 6 L'histoire de deux frères, l'un imberbe, l'autre sans moustache, dormant dans une maison de célibataires. Une nuit, l'imberbe accumula accidentellement des briques sous ses fesses. Finalement, les voleurs de nattes vinrent et, avec ruse et douceur, retirèrent les briques de derrière lui. L'enfant se réveilla en colère : « Où sont ces briques, où les as-tu emportées et pourquoi ? » Il répondit : « Pourquoi as-tu posé ces briques ? » jusqu'à la fin. Verset 3859

M6:3859 — عقل باشد آمنی و عدل‌جو / بر زن و بر مرد اما عقل کو

عقل باشد آمنی و عدل‌جوبر زن و بر مرد اما عقل کو
✦ Rendre ce beyt en Français

M6:3859

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خرد باید که پناهگاه ایمنی و جویای عدالت باشد، هم برای مرد و هم برای زن؛ اما این خرد کجا پیدا می‌شود؟ معنا: این بیت با لحنی پرسشگر، جایگاه بلند عقل را در برقراری امنیت و عدل برای همگان می‌ستاید، اما بلافاصله با تأسف می‌پرسد که در عمل، این عقل چه جایگاهی دارد و چرا غایب است.

شرح

مولانا، در این بیت، با لحنی طعن‌آمیز و پرسشگر، به یک حقیقت تلخ اجتماعی اشاره می‌کند که در زمان او و البته در هر زمان دیگری می‌تواند مصداق داشته باشد. این بیت در ادامهٔ داستان آن امرد (نوجوان بی‌ریش) و لوطی می‌آید؛ داستانی که مولانا آن را برای نتیجه‌گیری‌های عمیق اخلاقی به کار می‌برد، هرچند که خودِ داستان از نظر ما ممکن است «رکیک» یا «ناخوشایند» تلقی شود. مولانا هرگز از آوردن چنین حکایاتی که به ظاهر عامیانه یا حتی زننده می‌آید، ابا ندارد؛ زیرا مقصود او رساندن یک پیام بنیادین است و چه بسا با چنین تمثیل‌هایی، نفوذ کلامش را بیشتر می‌بیند.

من قبلاً هم اشاره کرده‌ام که مولانا کمتر به مسائل جزئی اجتماعی و سیاسی می‌پردازد؛ او از مغولان یا کشمکش‌های فقهی سخن نمی‌گوید، اما در مواردی نادر و به غایت مهم، به نقد صریح کج‌روی‌های اخلاقی جامعهٔ زمان خود می‌پردازد. این بیت دقیقاً یکی از همان موارد است. این نوجوانِ گرفتار در داستان، از ستمی که بر او روا می‌شود، شکایت می‌کند؛ ابتدا از عزب‌خانه‌ها و خانقاه‌ها که می‌بایست محل امنیت و عبادت می‌بودند، اما تبدیل به جایگاه ناامنی برای او شده‌اند. مولانا این را نقدی جدی بر «زندگی خانقاهی» می‌داند که بر خلاف سنت پیامبر (ص)، صوفیان از ازدواج سرباز می‌زدند و خانقاه‌ها بدل به «عزب‌خانه» می‌شد و در نتیجه، محلی برای سوءاستفاده از نوجوانان بی‌کس و کار. سپس می‌گوید اگر خانقاه چنین است، پس وای بر بازار و کوچه و خیابانِ مردم عامی. در پی همین گلایه است که مولانا این بیت را بر زبان می‌آورد.

«عقل باشد آمنی و عدل‌جو / بر زن و بر مرد»؛ این تعریفی است از کارکرد ایده‌آل عقل. عقل به حکم ذات خود، باید موجب آرامش و امنیت باشد. خرد، در بنیان خود، چیزی جز عدالت‌خواهی و امنیت‌بخشی نیست؛ پناهگاهی برای همه، بی‌هیچ تمایزی میان زن و مرد. اما مولانا بلافاصله این پرسش ویرانگر را مطرح می‌کند: «اما عقل کو؟» این «کجا؟» تنها یک پرسش ساده نیست؛ یک فریاد است، فریادِ نبودِ عقل در جایی که باید باشد.

مولانا خود بلافاصله پس از این بیت توضیح می‌دهد که این عقل کی غایب می‌شود: «وقت خشم و وقت شهوت عقل کو؟» (M6:3860). در حقیقت، علت اصلی غیبت عقل، چیره شدن شهوت و خشم بر آدمی است. این نیروهای ویرانگر، چنان بر وجود انسان حاکم می‌شوند که خرد را به کناری می‌رانند و انسان را از عدل و امنیت محروم می‌کنند، هم خودِ فرد را و هم دیگرانی را که با او در ارتباطند. این همان «حیوانیت» آدمی است که عقل را در خود مدفون می‌کند. مولانا، حتی در قلب مؤسسات دینی و صوفیانهٔ زمان خود، چنین غیبت مهلکی را با صراحت بیان می‌کند و این خود نشان از آن دارد که دغدغه‌های او، هرچند اغلب متافیزیکی‌اند، اما هرگز از سلامت اخلاقی و اجتماعی جامعه غافل نمی‌ماند. او انسان را فرا می‌خواند تا با بازگرداندن عقل به جایگاه فرمانروایی‌اش، امنیت و عدالت گمشده را باز یابد.

نکات کلیدی

  • عقل بنابر ذات خود باید مایهٔ امنیت و عدالت برای همگان باشد.
  • پرسش «اما عقل کو؟» فریادی است بر غیبت خرد در مواجهه با مشکلات اجتماعی و اخلاقی.
  • این بیت نقدی صریح و بی‌پرده بر کج‌روی‌های اخلاقی جامعهٔ زمان مولانا، به‌ویژه در محیط‌های به ظاهر روحانی، است.
  • مولانا بلافاصله پس از این بیت، علت غیبت عقل را چیره شدن خشم و شهوت بر انسان می‌داند.
  • هدف اصلی عقل، نه تنها کشف حقایق متافیزیکی، که برقراری نظم و اخلاق در حیات فردی و جمعی است.
  • این بیت نشان می‌دهد که مولانا، هرچند اغلب به امور ماورایی می‌پردازد، هرگز از واقعیت‌های تلخ اجتماعی و فساد اخلاقی غافل نمی‌ماند.

Sources: d6-s86 · 57:51:00 d6-s86 · 01:00:31 d6-s86 · 01:03:16 s05 [background theme of Mowlana's social quietism vs. direct critiques]

به زبانِ تو — Votre langue · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.