Lire Livre 6 Après leur séjour caché dans les villes de Chine, dans la capitale, et après que leur patience se soit prolongée, l'aîné ne supportant plus dit : « Je pars, adieu ! Je me présenterai au roi, mais mon pas m'atteindra-t-il mon but, ou ma tête tombera-t-elle comme un cœur de ma main là-bas ? » Et les conseils de ses frères ne lui furent d'aucune utilité : « Ô toi qui reproches aux amoureux, laisse cette bande que Dieu a égarée, comment la guideras-tu ? » jusqu'à la fin. Verset 4149

M6:4149 — بنگر ای از جهل گفته ناحقی / پر ز سرهای بریده خندقی

بنگر ای از جهل گفته ناحقیپر ز سرهای بریده خندقی
✦ Rendre ce beyt en Français

M6:4149

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — tiré de ses conférences enregistrées sur le Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: بنگر ای کسی که از سرِ جهل، سخنِ ناحق گفته‌ای، / (بنگر که) خندقی پُر از سرهای بریده است! معنا: این بیت هشداری است سهمگین به حاکمی ستمگر که از سرِ نادانی و خودکامگی، خون‌های بسیاری ریخته؛ او را به تماشای نتیجهٔ مهیب اعمالش فرامی‌خواند.

شرح

این بیت، هشداری سوزناک است که در قلب حکایتی از مثنوی، از زبان برادران به شاهزاده‌ای خودکامه و خونریز گفته می‌شود. اما این سخن، فراتر از یک داستان، تجلی موضع راسخ مولانا و به تبع آن، دیدگاه من است در باب تقدس بی‌چون‌وچرای جان آدمی.

من، بارها تأکید کرده‌ام که «جان آدمی شریف است.» نه فقط جانِ مؤمن و صالح، که جان کافر و جانی نیز، گران است و ارج‌دار. خداوند متعال فرموده: «ولقد کرمنا بنی آدم»؛ این تکریم، عام است و شامل همهٔ فرزندان آدم می‌شود. اینکه داوود نبی (علیه‌السلام) با وجود فرمان الهی برای جهاد، از سوی پروردگارش توبیخ شد که به دست او معبدی ساخته نخواهد شد، چرا که خون بندگان خدا را ریخته بود، گواه همین حقیقت است: جان نزد خداوند عزیز است، حتی اگر ریختنش به امر الهی باشد.

من، از ارزان شدن جان در روزگار خودمان، در گذشته و حال، رنج می‌برم. این تناقض در رفتار و گفتار بشر، که برای نجات یک هم‌وطن یا هم‌کیش خود از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کند، اما چشم بر هزاران سر بریده می‌بندد و جان‌های بربادرفته را نادیده می‌انگارد، زخم بر دل می‌زند. این بیت مولانا، فریادی است بر سر این خودخواهی و این اخلاق ناقص.

مولانا در این بیت، علت این فجایع را «جهل» و «ناحقی» می‌داند. یعنی نادانیِ حاکم، که منجر به گفتار و کردار ناروا می‌شود. پس از این بیت نیز می‌گوید: «خندقی از قعر خندق تا گلو / پر ز سرهای بریده زین غلو». این «غلو» یا «علوی» (بلندپروازی‌های بی‌جا) و «دعوی» (ادعاهای باطل) است که آدمیان را به کشتن یکدیگر می‌کشاند. مولانا با بیان «هان ببین این را به چشم اعتبار»، ما را فرامی‌خواند تا به چشم عبرت، به این فجایع نگاه کنیم؛ نه فقط به‌عنوان یک واقعهٔ تاریخی، بلکه به‌عنوان درسی اخلاقی برای همهٔ زمان‌ها.

این نقد مولانا، منحصر به یک پادشاه خاص نیست، بلکه نقدِ هرگونه خودکامگی و نادانی‌ست که منجر به ریخته‌شدن خون بی‌گناهان می‌شود. این پیامی است جاودانه که همواره باید به آن گوش فرا داد: «آدمیت هنوز خیلی ناقص است، اخلاق هنوز خیلی لازم است، ادیان برای آموختن اخلاق هنوز بسیار بسیار ضروری هستند، پیامبران هنوز باید به ما درس اخلاق بدهند، ما هنوز خیلی دوریم.»

نکات کلیدی

  • تقدس جان آدمی: جان آدمی، حتی جان کافران و جانیان، نزد خداوند و در اخلاق متعالی مقدس است و نباید ارزان انگاشته شود.
  • نکوهش خونریزی از سر جهل: ریختن خون بی‌گناهان، چه در گذشته و چه در عصر حاضر، از قبیح‌ترین اعمال است که ریشه در جهل و خودکامگی دارد.
  • نقد تناقض اخلاقی: این بیت، تناقض اخلاقی کسانی را که جانِ خودی را عزیز می‌دارند و جانِ دیگری را بی‌بها می‌کنند، به شدت محکوم می‌کند.
  • لزوم عبرت‌آموزی از تاریخ: باید با چشم اعتبار و عبرت به نتایج ظلم نگریست و از فجایع گذشته درس گرفت تا خطاهای پیشینیان تکرار نشود.
  • پایان‌ناپذیری نیاز به اخلاق: با وجود پیشرفت‌های بشری، نیاز به درس اخلاق پیامبران و ادیان برای ریشه‌کن کردن ستم و خونریزی، همچنان ضروری و حیاتی است.

Sources: d6-s93 · 39:05 d6-s93 · 42:49 d6-s93 · 45:00

به زبانِ تو — Votre langue · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.