पढ़िए दफ़्तर 6 रात के चोरों की कहानी कि सुलतान महमूद रात को उनके बीच पड़ गया कि मैं भी तुम में से एक हूँ, और उनकी हालत से वाक़िफ़ हुआ, आदि शेर 2884

M6:2884 — شد اسیر آن قضا میر قضا / شاد باش ای چشم‌تیز مرتضی

شد اسیر آن قضا میر قضاشاد باش ای چشم‌تیز مرتضی
✦ इस बैत को हिन्दी में प्रस्तुत करें

M6:2884

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — उनके रिकॉर्ड किए गए मसनवी व्याख्यानों से

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن قضا [یعنی تقدیر الهی]، فرمانروای تقدیر را اسیر خویش ساخت؛ پس شاد باش ای چشم تیزبین مرتضی [که این راز را دریافته‌ای]. معنا: این بیت به معمایِ اسارتِ تقدیرکننده‌ی مطلق (خداوند) در تقدیر خویشتن می‌پردازد و به چشم بصیرت سالک که این حقیقت ژرف را درمی‌یابد، مژده‌ی شادباش می‌دهد.

شرح

این بیت در ادامهٔ بیتی می‌آید که از حاکمیت قاضی و حاکمیت شاهد بر قاضی سخن می‌گوید. مولانا با یک بازی کلامی زیبا و عمیق، معنای «قضا» را از قضاوت دادگاهی فراتر می‌برد و آن را به تقدیر و قضای الهی می‌کشاند. در اینجا «میر قضا» کسی نیست جز خود خداوند، تقدیرکننده‌ای که بر همه چیز حاکم است.

شگفتی اینجاست که مولانا می‌فرماید: «شد اسیر آن قضا میر قضا». چگونه ممکن است فرمانروای مطلق، خالق بی‌همتا، اسیرِ چیزی شود؟ پاسخ در همینجاست که خداوند خود را در قید و بند تقدیرات خویش قرار می‌دهد؛ گویی خالق، تابع مخلوق خود می‌شود. این اسارت، ضعف نیست، بلکه نهایت جمال و قدرت است؛ جلوه‌ای از آن «لطف و قهر»ی که خود را در چرخه‌ای از تعینات محدود می‌کند. این همان راز خودبسندگی و خودآفرینی است که در آن، صادر اول، خود را در صورت‌های متکثر عالم محبوس می‌بیند.

بیت با یک بشارت عظیم به پایان می‌رسد: «شاد باش ای چشم‌تیز مرتضی». «مرتضی» لقبی است که هم برای پیامبر اکرم و هم برای حضرت علی به کار می‌رود و نماد بارز چشم تیزبین و بصیرت بی‌مانند است. این شادباش، نه به هر کسی، بلکه به آن تیزچشمی است که می‌تواند از پس پردهٔ علل و اسباب بگذرد. دیدگان ما معمولاً «سبب‌بین»اند؛ ما دستکش را می‌بینیم و می‌پنداریم اوست که کارساز است، اما چشم تیزمرتضی، دستی را می‌بیند که در پس این دستکشِ اسباب، به کار و گردش است. آنکه این راز را، این ظرافت و معمایِ هستی را در می‌یابد، سزاوار شادمانی است، زیرا به مقامی از معرفت دست یافته که او را به مسبب‌الاسباب نزدیک می‌کند.

نکات کلیدی

  • تقدیر الهی (قضا) گاهی خود، تقدیرکننده‌ی مطلق (میر قضا) را اسیر خویش می‌کند.
  • این «اسارت» به معنای محدودیت یا ضعف خداوند نیست، بلکه نمایشگر خودبسندگی و جمال اوست.
  • چشم تیز مرتضی نماد بصیرت و بینشی است که می‌تواند این راز عمیق الهی را درک کند.
  • دیدن دست (مسبب‌الاسباب) در پشت دستکش اسباب (علل ظاهری)، نتیجهٔ این بصیرت است.
  • این درک، نه اندوه، بلکه شادمانی و مژده به سالک راه حقیقت است.

Sources: d6-s66 · 00:08:50 d6-s66 · 00:10:43

به زبانِ تو — आपकी भाषा · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.