M2:3336 — جان ما از جان حیوان بیشتر / از چه زان رو که فزون دارد خبر

مولانا در اینجا یک اصل اساسی در اندیشهٔ خود را بیان می‌کند: ارزش و مرتبهٔ «جان» به میزان «خبر» یا آگاهی آن بستگی دارد. او برای روشن شدن این مفهوم، یک مثال ملموس می‌آورد و انسان را با حیوان مقایسه می‌کند.

پرسش این است که چرا جان انسان از جان حیوان شریف‌تر و والاتر است؟ پاسخ مولانا ساده و عمیق است: چون انسان از آگاهی و معرفت بیشتری برخوردار است. حیوانات تنها از غرایز و حواس ظاهری خود آگاه‌اند، اما انسان علاوه بر آن، از قدرت تعقل، خودآگاهی، درک مفاهیم انتزاعی و توانایی کسب معرفت نسبت به حقایق عالم و مبدأ هستی برخوردار است. همین «آگاهی فزون‌تر» است که به جان او ارزشی بیشتر می‌بخشد.

این بیت مقدمه‌ای است برای توضیح یک سلسله مراتب در عالم هستی که کاملاً بر محور آگاهی استوار است. همان‌طور که جان انسان به دلیل آگاهی‌اش از حیوان برتر است، جان فرشتگان از انسان، و جان اولیای الهی (که مولانا از آنها با عنوان «خداوندان دل» یاد می‌کند) از فرشتگان نیز برتر است. این سلسله مراتب نشان می‌دهد که کمال نهایی، رسیدن به بالاترین درجهٔ آگاهی و معرفت است که در جان انسان کامل تجلی می‌یابد.