Baca Kitab 6 Kisah Sadr Jahan Bukhara, bahwa setiap pengemis yang meminta dengan lisan akan diharamkan dari sedekah umumnya yang berlimpah, dan seorang ulama fakir karena lupa, sangat serakah, dan tergesa-gesa meminta dengan lisan dalam rombongan Sadr Jahan, lalu Sadr Jahan berpaling darinya. Dan setiap hari ia membuat tipuan baru, kadang ia menyamar sebagai wanita di bawah cadar, kadang ia menyamar sebagai orang buta dengan mata dan wajah tertutup, namun Sadr Jahan mengenalnya dengan firasatnya, dan seterusnya Bait 3809

M6:3809 — من صمت منکم نجا بد یاسه‌اش / خامشان را بود کیسه و کاسه‌اش

من صمت منکم نجا بد یاسه‌اشخامشان را بود کیسه و کاسه‌اش
✦ Render bait ini dalam Bahasa Indonesia

M6:3809

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dari rekaman kuliah Masnavi-nya

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: هر کس از شما که خاموش ماند، بر اساس قانون (یاسه) او، نجات می‌یافت؛ چرا که کیسه و کاسهٔ عطایش از آنِ خاموشان بود. معنا: این بیت به سیاستی اشاره دارد که در آن نیکوکاری تنها به کسانی می‌رسید که چیزی طلب نمی‌کردند و در سکوت بودند.

شرح

من در تفسیر مثنوی بارها اشاره کرده‌ام که مولوی اهل تأمل در ریشه‌های اعمال و نیت‌هاست. این بیت، که در وصف "صدر جهان" بخارایی و شیوهٔ بخشش اوست، ظاهراً دربارهٔ یک رویکرد خاص در بخشیدن عطایا سخن می‌گوید، اما در باطن، به نکته‌ای عمیق‌تر اشاره دارد. "صدر جهان" قانون و "یاسه"‌ای داشت که تنها به خاموشان و آنانی که چیزی طلب نمی‌کردند، عطا می‌کرد. این "یاسه" که واژه‌ای مغولی و به معنای قانون و مقررات است، در اینجا به منش و سیاست او در بخشش اشاره دارد. او بر این باور بود که سکوت، خود نشانه‌ای از استغنای باطنی یا حداقل پرهیز از تملق و سؤال است. این نکته را می‌توانم بی‌درنگ به آموزه‌ای از پیامبر اکرم (ص) پیوند دهم که فرمودند: «النجاة فی السکوت»، یعنی نجات در سکوت است. سکوت از بسیاری از آفات زبان می‌رهاند و البته، در اینجا، به معنای پرهیز از سؤال و دریوزگی است.

مولانا این حکمت را در مورد بخشش انسانی به کار می‌گیرد. صدر جهان، به تقلید از خورشید و ماه — که خود مظهری از لطف بی‌منت خداوندند، بی‌هیچ چشم‌داشتی می‌بخشد — و می‌خواهد دریافت‌کنندهٔ بخشش او نیز بی‌سؤال باشد. او نیکوکارانی را ستایش می‌کند که همچون خورشید، بی‌توقع می‌بخشند و نمی‌توان از این رفتارشان توقع مزد داشت، که البته این سلوک، جلوه‌ای از فتوت است که بخشش بی‌علت و محض مهر و داوری است. در واقع، این بیت به گونه‌ای برهان می‌آورد که کسی که طالبِ خاموشان است، خود نیز باید در مقامی از بی‌توقعی باشد.

اما در این میان، نکته‌ای ظریف نهفته است. آیا سکوت همواره نشانهٔ استحقاق است؟ و آیا سؤال همواره مذموم؟ مولانا در ادامهٔ همین حکایت، نقض این قاعده را به دست یک پیر روشن می‌کند. این پیر، با جسارت و با سخن گفتن، یعنی با شکستن این "یاسه"، عطایی مضاعف می‌گیرد. این نشان می‌دهد که قواعد ظاهری، حتی اگر بر مبنای حکمتی هم باشند، گاهی اوقات می‌توانند انعطاف‌پذیر باشند، خصوصاً در مواجهه با حکمت عمیق‌تر. سکوت از نگاه مولوی همیشه یک فضیلت مطلق نیست، بلکه گاهی فقط روپوشی‌ست برای بیان‌نکردن آنچه باید گفت. اما در این مقام از داستان، سکوت را به معنای استغنا و پرهیز از سؤال می‌بیند، که فضیلتی‌ست در راه سلوک. این سکوت نشان از رهایی از چنگال حرص و طمع دارد و نپذیرفتن مزد در مقابل عشق ورزی است. قماربازی عشق، نه به دنبال برنده شدن که تنها به دنبال خود قمار است، خود باختن و فنا شدن. و این سکوت، همان بی‌چشم‌داشتی قمارباز است که هستی خود را یکجا می‌بازد.

نکات کلیدی

  • بخشیدن بی‌منت: نیکوکاران واقعی، همچون خورشید، بدون چشم‌داشت عطا می‌کنند.
  • قانون خاموشی: صدر جهان بر این باور بود که سکوت، نشانه‌ای از استغنای باطنی و پرهیز از تملق است.
  • "النجاة فی السکوت": سکوت، که در حدیث نبوی به نجات پیوند خورده، از آفات زبان می‌رهاند و در این بافت، نشانهٔ رهایی از سؤال و حرص است.
  • انعطاف‌پذیری قواعد: حتی قوانین حکیمانه نیز گاهی در برابر حکمت عمیق‌تر، مانند جسارت یک پیر در شکستن سکوت، انعطاف‌پذیرند.
  • سکوت عاشقانه: این سکوت در عشق، همان بی‌چشم‌داشتی قمارباز است که هستی خود را در راه معشوق می‌بازد.
  • فتوت و بخشش بی‌علت: بخشش صدر جهان تجلی‌بخش فتوت است که عملی محض از مهر و داوری و بی‌قید و شرط است.

Sources: d6-s85 · 00:15:40 d6-s85 · 00:21:57 d6-s85 · 00:26:50

به زبانِ تو — Bahasamu · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.