واجب آید چونکه آمد نام او — M1:125 · il Masnavi di Rumi

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون نام او (شمس) به میان آمد، لازم شد که رمزی از بخشش‌ها و عطایای او را شرح دهم. معنا: این بیت نشان می‌دهد که مولانا از آوردن نام شمس تبریزی احساس وجوب می‌کند تا بخشی از انعام و برکات او را بازگو کند.

شرح

من بی‌هیچ تردیدی این بیت را نقطه‌ی عطفی در سرآغاز مثنوی و حتی زندگی مولانا می‌دانم. مولانا پیش از این حکایت کنیزک بیمار و طبیب الهی را آورده بود، و در اینجا نام «شمس‌الدین» را به زبان می‌آورد. این بیت اعلان می‌کند که چون نام او به میان آمد، «واجب آید» که «رمزی از انعام او» را شرح کنم. این «وجوب» از کجا می‌آید؟ از «حال» مولوی. او مجبور نیست؛ بلکه حالِ درونی‌اش اقتضا می‌کند. این همان منطق «حال» است که بارها بر آن تأکید کرده‌ام، که مثنوی بر اساس آن پیش می‌رود و نه بر اساس آداب و رسومِ از پیش تعیین شده. نام معشوق را نمی‌توان در هر جایی خرج کرد، اما وقتی دل طلب کند، گفتنش واجب می‌شود.

اما نکته‌ی مهم‌تر اینجاست: بلافاصله بعد از این بیت، مولانا خود را از ادامه‌ی شرح بازمی‌دارد و می‌گوید: «فتنه و آشوب و خون‌ریزی مجو / بیش از این از شمس تبریزی مگو». این خودداری، معنادار است. این نشان می‌دهد که مولانا می‌خواست از شمس بگوید، اما فضای اجتماعی و شرایط بیرونی، «رهزنان» را بر سر راه می‌دید که جلوی زبانش را می‌بستند. این همان «خاموش»ی است که مولانا بارها در مورد خود و دلایل سکوتش از آن سخن گفته است: نه از سر ناتوانی، بلکه از سر «غیرت»، از سر «حفاظت از مخاطب»، و از سر «مصلحت زمانه». نکته‌ها چون تیغ پولادند، و گفتن بی‌محابا «فتنه» می‌آفریند.

پس این بیت، هم وجوب ذکر نام شمس را آشکار می‌کند – کسی که «کنیزک علم» مولانا را از «خواجه‌ی زرگر» (دنیا) جدا ساخت و او را متصل به «دریای معارف» کرد – و هم حکایت از آن سکوت حکیمانه‌ی مولانا دارد که اجازه نمی‌دهد همه‌ی اسرار به زبان آید. شمس تبریزی بود که مولانا را از «سجاده‌نشین باوقار» به «دریاصفت» و «شناگر در دریای مواج» بدل کرد. این بخشش‌ها، آن‌قدر عظیم بودند که نامش که می‌آمد، مولانا خود را مدیون و مکلف به یادآوری می‌دید، هرچند که زمانه، او را به سکوت وامی‌داشت. این سکوت، خود بخشی از «انعام» شمس است؛ تعلیمی است که مولانا باید آن را زندگی می‌کرد.

نکات کلیدی

یادکرد شمس تبریزی در مثنوی، نه از سر عادت یا رسم، بلکه از «حال» درونی مولانا سرچشمه می‌گیرد.
بیان وجوب شرح «انعام» شمس، نشان از عمق تأثیر او بر تحول روحی و فکری مولانا دارد.
«فتنه و آشوب و خون‌ریزی مجو» – خودداری مولانا از شرح کامل شمس، بازتابی از «خاموشی» حکیمانه‌ی اوست که از مصلحت زمانه و حفاظت از مخاطب نشئت می‌گیرد.
شمس، نماد «طبیب الهی» است که «کنیزک علم» مولانا را از تعلقات دنیوی رهانید و او را به سرچشمه‌ی اصلی معرفت متصل ساخت.
حتی سکوت و خودداری از سخن گفتن درباره‌ی شمس، خود بخشی از «انعام» و تعلیم اوست که مولانا آن را زیست.

Sources: d1-s21 · 00:32:07 d1-s21 · 00:33:31 d1-s21 · 00:35:31 d1-s19 · 00:34:00

Abdolkarim Soroush from his recorded lectures ↗

This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.

Translation & meaning

Translation: Now that his name has come, It is incumbent to explain a hint of his bounties. Meaning: This verse expresses Mawlana's immediate sense of obligation to briefly describe the profound spiritual boons bestowed upon him by Shams-e Tabrizi, whose name has just been mentioned.

Explanation

I consider this verse, without any doubt, a turning point at the very beginning of the Masnavi and indeed in Mawlana's life. Mawlana has just recounted the story of the ailing slave-girl (representing ʿilm, knowledge) and the divine physician, and here he utters the name "Shams-ud-Din." This verse declares that since his name has been brought forth, "it is incumbent" (wājib āyad) to "explain a hint of his boons" (ramzī az inʿām-i ū). Where does this "incumbency" arise from? From Mawlana's ḥāl—his spiritual state. He is not under external compulsion; rather, his inner condition necessitates it. This is the very logic of ḥāl that I have repeatedly emphasized, which guides the Masnavi's progression, rather than predetermined rituals or conventions. The name of the Beloved cannot be spent everywhere, but when the heart demands it, uttering it becomes an obligation.

However, the more crucial point lies immediately after this verse. Mawlana restrains himself from further elaboration, stating: "Seek not strife, chaos, and bloodshed / Speak no more of Shams-e Tabrizi than this." This self-restraint is deeply significant. It reveals that Mawlana wished to speak of Shams, but the social climate and external conditions presented "highwaymen" (rahzanan) that bound his tongue. This is precisely the khamūshī (silence) that Mawlana has often spoken of regarding himself and the reasons for his reticence: not out of inability, but out of ghayrat (jealous zeal), out of "protection of the audience," and out of "expediency of the times." Some points, he warns elsewhere, "are like sharp swords of steel," and speaking them without caution would create "strife" (fitna).

Thus, this verse both reveals the obligation to mention Shams—the one who separated Mawlana's "slave-girl of knowledge" from the "goldsmith merchant" (worldliness) and connected him to the "sea of gnosis"—and recounts Mawlana's wise silence that does not permit all secrets to be uttered. It was Shams-e Tabrizi who transformed Mawlana from a "dignified prayer-mat sitter" to a "sea-like being" and a "swimmer in the surging ocean." These boons were so immense that when his name arose, Mawlana felt indebted and obliged to recall him, even if the times compelled him to silence. This very silence, too, is part of Shams's "boon"; it is a teaching that Mawlana had to embody.

Key takeaways

The mention of Shams-e Tabrizi in the Masnavi arises not from habit or custom, but from Mawlana's internal ḥāl (spiritual state).
Expressing the obligation to explain Shams's "boons" indicates the profound impact he had on Mawlana's spiritual and intellectual transformation.
"Seek not strife, chaos, and bloodshed" – Mawlana's restraint from fully elaborating on Shams reflects his wise khamūshī (silence), born of prudence for the times and protection of his audience.
Shams symbolizes the "divine physician" who freed Mawlana's "slave-girl of knowledge" from worldly attachments, connecting her to the true source of gnosis.
Even the silence and self-restraint from speaking fully about Shams is itself part of his "boon" and teaching, which Mawlana embodied.

Sources: d1-s21 · 00:32:07 d1-s21 · 00:33:31 d1-s21 · 00:35:31 d1-s19 · 00:34:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

فارسی via Soroush AI draft

اکنون که نام او به میان آمده، بر من واجب می‌شودکه اشاره‌ای به بخشش‌ها و نعمت‌های او بکنم.

این بیت نشان می‌دهد که مولانا با آمدن نام شمس تبریزی، خود را موظف و مکلف می‌بیند که دست‌کم گوشه‌ای از برکات و عطایای معنوی او را بازگو کند.

این بیت، به باور بسیاری از مفسران، نقطه‌ی عطفی در سرآغاز مثنوی و حتی زندگی مولاناست. مولانا پس از ذکر داستان کنیزک و طبیب الهی، ناگهان نام «شمس‌الدین» را بر زبان می‌آورد و بلافاصله بیان می‌کند که چون نام او آمد، «واجب» است که «رمزی از انعام او» را شرح دهد.

این «وجوب» از کجا می‌آید؟ این یک الزام بیرونی یا فقهی نیست، بلکه از «حال» درونی مولانا سرچشمه می‌گیرد. منطق مثنوی، منطق «حال» است؛ یعنی جوشش درونی و اقتضای لحظه، مسیر سخن را تعیین می‌کند، نه یک نقشه از پیش تعیین‌شده. آوردن نام معشوق در هر جایی شایسته نیست، اما وقتی دل به جوش می‌آید، گفتن آن واجب می‌شود.

نکته‌ی مهم‌تر اما اتفاقی است که بلافاصله پس از این بیت رخ می‌دهد. مولانا خود را از ادامه‌ی شرح باز می‌دارد و می‌گوید: «بیش از این از شمس تبریزی مگو». این خودداری معنادار است و نشان می‌دهد که گرچه مولانا مشتاق سخن گفتن از شمس بود، اما شرایط اجتماعی و حضور «رهزنان» (مخالفان و نامحرمان) مانع از آن می‌شد. این همان «خاموشی» حکیمانه‌ای است که مولانا بارها به آن اشاره می‌کند؛ سکوتی که نه از سر ناتوانی، بلکه از روی غیرت، مصلحت زمانه و محافظت از مخاطب است، زیرا برخی حقایق همچون «تیغ پولاد» هستند و بیان بی‌محابای آن‌ها «فتنه» می‌آفریند.

بنابراین، این بیت همزمان هم وظیفه‌ی یادکرد از شمس را آشکار می‌کند — آن طبیب الهی که «کنیزکِ علمِ» مولانا را از تعلق به «زرگرِ دنیا» رهانید و به «دریای معارف» متصل کرد — و هم از سکوت پرمعنای او پرده برمی‌دارد. این سکوت نیز خود بخشی از «انعام» و تعلیمات شمس بود که مولانا آن را در زندگی خود به کار بست.

واژه‌های دشوار

واجب آید: لازم و ضروری می‌شود، وظیفه است
رمز: اشاره، نشانه، کنایه، نکته‌ای باریک
اِنعام: نعمت بخشیدن، عطا، بخشش

gemini-2.5-pro

Deutsch via Soroush AI draft

Zur Pflicht wird es, da sein Name nun erklang,ein Zeichen seiner Gnade zu deuten, einen Anklang.

Dieser Vers drückt Rumis unmittelbares Gefühl der Verpflichtung aus, einen Hinweis auf die tiefgreifenden spirituellen Gaben zu geben, die ihm von Schams-e Tabrizi zuteilwurden, dessen Name gerade erwähnt wurde.

Dieser Vers ist ein entscheidender Wendepunkt zu Beginn des Masnavi und in Rumis Leben. Nachdem Rumi die Geschichte des kranken Sklavenmädchens (das das Wissen, ʿilm, symbolisiert) und des göttlichen Arztes erzählt hat, spricht er den Namen „Schams-ud-Din“ aus. Der Vers erklärt, dass, da sein Name gefallen ist, es „zur Pflicht wird“ (wājib āyad), „ein Zeichen seiner Gnade“ (ramzī az inʿām-i ū) zu deuten. Diese „Pflicht“ entspringt nicht einem äußeren Zwang, sondern Rumis innerem Zustand (ḥāl). Es ist die Logik des ḥāl, die den Fortgang des Masnavi bestimmt, nicht eine vorgegebene Struktur.

Das Entscheidende ist jedoch, was unmittelbar folgt: Rumi hält sich zurück und sagt: „Suche nicht Streit, Aufruhr und Blutvergießen / Sprich nicht mehr von Schams-e Tabrizi als dies.“ Diese Zurückhaltung ist von großer Bedeutung. Sie zeigt, dass Rumi über Schams sprechen wollte, aber das gesellschaftliche Klima und äußere Umstände – die „Wegelagerer“ (rahzanan) – ihm die Zunge banden. Dies ist genau das Schweigen (khamūshī), von dem Rumi oft spricht: nicht aus Unvermögen, sondern aus eifersüchtiger Sorge (ghayrat), zum Schutz der Zuhörer und aus Klugheit angesichts der Zeitumstände.

So offenbart dieser Vers sowohl die Notwendigkeit, Schams zu erwähnen – jenen, der Rumis „Sklavenmädchen des Wissens“ vom „Goldschmied“ (der Weltlichkeit) befreite und es mit dem „Meer der Erkenntnis“ verband –, als auch Rumis weises Schweigen, das verhindert, dass alle Geheimnisse ausgesprochen werden. Schams verwandelte Rumi von einem „würdevollen Beter auf dem Teppich“ in ein „meergleiches Wesen“. Diese Gnadengaben waren so gewaltig, dass Rumi sich bei der Nennung seines Namens verpflichtet fühlte, seiner zu gedenken, auch wenn die Zeit ihn zum Schweigen zwang. Dieses Schweigen selbst ist Teil der „Gnade“ des Schams; eine Lehre, die Rumi verkörpern musste.

Glossary

واجب: Pflicht, obligatorisch, notwendig. Ein Begriff aus der islamischen Jurisprudenz, der hier auf eine innere, spirituelle Notwendigkeit übertragen wird.
رمز: Symbol, Zeichen, Andeutung, Geheimnis. Bezeichnet hier eine subtile, nicht wörtliche Erklärung, die auf eine tiefere Wahrheit hinweist.
اِنعام: Gnade, Gabe, Gunst, Segen. Bezieht sich auf die spirituellen Geschenke und die transformative Wirkung, die Schams auf Rumi hatte.

gemini-2.5-pro

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.

M1:125 — واجب آید چونکه آمد نام او / شرح کردن رمزی از اِنعام او