M1:131 — من چه گویم یک رگم هشیار نیست / شرح آن یاری که او را یار نیست

در این بیت، مولانا از مقام «فنا» سخن می‌گوید؛ حالتی که در آن، وجود سالک در معشوق محو می‌شود و هشیاری فردی‌اش از میان می‌رود. این بیت در پاسخ به درخواست «جان» مولاناست که از او می‌خواهد از «خوش‌حالی‌ها» و حق صحبت دیرینه سخن بگوید. مولانا اما با استناد به اینکه در حالت فناست و فهمش کُند شده، خود را ناتوان از ستایش شایستهٔ معشوق می‌داند.

مصراع اول، «من چه گویم یک رگم هشیار نیست»، بیان صریح همین حالت بی‌خودی و فناست. او دیگر آن فرد «مُفیق» (هشیار و به‌خودآمده) نیست که بتواند کلامی سنجیده و درخور بگوید. مصراع دوم، «شرح آن یاری که او را یار نیست»، به وصف معشوق می‌پردازد. این «یار» که می‌تواند شمس تبریزی یا خداوند باشد، بی‌همتا و بی‌نظیر است. عبارت «او را یار نیست» به معنای «مانند ندارد» است.

بنابراین، دو مانع برای سخن گفتن وجود دارد: از یک سو، گوینده (عاشق) در حالت بی‌خودی و مستی روحانی است و از سوی دیگر، موضوع سخن (معشوق) چنان یگانه و باعظمت است که در قالب کلمات نمی‌گنجد. در واقع، این ناتوانی در توصیف، خود رساترین وصف از عظمت معشوق و اوج مقام عاشق است. به همین دلیل مولانا در بیت بعدی، شرح این حال را به وقتی دیگر موکول می‌کند، چرا که در عالم فنا، سکوت و به تعویق انداختن سخن، عین ادب و حقیقت‌گویی است.

In this couplet, Mowlana speaks from the profound state of fanā (annihilation), where the seeker's individual being is effaced in the Beloved, and ordinary consciousness has completely departed. This follows a dialogue where Mowlana's 'Soul' (or intellect) urges him to speak of 'joyful states' in fulfillment of the 'right of companionship.' However, Mowlana responds that he is in fanā, his understanding blunted, and thus unable to offer adequate praise. He explains that anything uttered by the ghayr al-mufīq (the unconscious or un-awake one) would be lā yalīq (unbefitting).

The first line, "What can I say, when not a single vein of mine is conscious?" explicitly declares his state of self-unconsciousness and fanā. He is no longer the 'awake' and ordinary person capable of measured and fitting words. The second line, "How can I describe that Beloved who has no peer?" describes the Beloved (who can be Shams or God) as 'matchless' and 'incomparable.' The Beloved is so singular and unique that no language can adequately capture His essence. Therefore, Mowlana highlights a dual inability: his own state of unconsciousness in fanā, and the Beloved's supreme, indescribable majesty.

This verse beautifully illustrates the pinnacle of a seeker's journey in fanā and the lover's ardent yet helpless devotion. Mowlana, in his very inability to describe, conveys the ultimate grandeur of the Beloved and the lover's utter humility and powerlessness. This paradox means that the inability to describe becomes a description in itself. This profound state also explains why Mowlana postpones further descriptions of separation and longing, as the rules of ordinary time and space, including the Sufi principle of being an 'Ibn al-Waqt' (son of the moment), do not apply in the ocean of self-unconsciousness.

In diesem Vers spricht Rumi aus der mystischen Station des Fanā (arabisch für „Entwerdung“), einem Zustand, in dem das Sein des Suchenden im Geliebten ausgelöscht ist und das persönliche Bewusstsein schwindet. Unmittelbar davor hatte Rumis Seele ihn aufgefordert, von den „freudvollen Zuständen“ zu erzählen. Rumi lehnt dies ab und erklärt, er sei im Zustand des Fanā, sein Verstand sei abgestumpft und er könne kein angemessenes Lob aussprechen. Dieser Vers ist die poetische Begründung dafür.

Die erste Hälfte, „Was soll ich sagen? Nicht eine Ader in mir ist bei Sinnen“, beschreibt explizit diesen Zustand der Selbstvergessenheit. Rumi ist nicht mehr der gewöhnlich wache Mensch, der überlegte Worte finden könnte. Er ist, wie er im vorigen Vers sagt, ein ghayr al-mufīq (ein Nicht-Erwachter), und was immer ein solcher sagt, ist unpassend (lā yalīq).

Die zweite Hälfte beschreibt den Geliebten: „die Beschreibung jenes Freundes, dem kein Freund zur Seite ist“. Der Ausdruck „ihm ist kein Freund zur Seite“ (ū-rā yār nīst) bedeutet hier „er ist ohnegleichen“, „unvergleichlich“. Dieser Geliebte kann sowohl sein Meister Schams-e Tabrizi als auch Gott sein. Die Unmöglichkeit der Beschreibung ergibt sich also aus zwei Gründen: der Unzulänglichkeit des Sprechers, der im Fanā ist, und der unbeschreiblichen Erhabenheit des Geliebten. In dieser Unfähigkeit, zu sprechen, liegt die höchste Form der Beschreibung und der Ehrfurcht.