Leggi Libro 1 Spiegazione che l'uccisione e l'avvelenamento dell'orafo furono per divina ispirazione e non per desiderio egoistico o cattiva deliberazione Distico 240

M1:240 — گر بدی خون مسلمان کامِ او / کافرم گر بُردَمی من نام او

گر بدی خون مسلمان کامِ اوکافرم گر بُردَمی من نام او
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M1:240

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر نیت و مراد آن (طبیب الهی) ریختن خون مسلمانی بود، من کافرم اگر حتی نام او را بر زبان می‌آوردم. معنا: این بیت تأکیدی است بر دوری‌گزینی از تمجید ستمکاران؛ مولانا می‌گوید اگر قصدِ آن حکیم الهی (که در داستان طبیب می‌آید) بدی بود، هرگز نام او را نمی‌بردم.

شرح

من این بیت را بی‌تردید یکی از قاطع‌ترین بیان‌های مولانا در نکوهش مدح اشقیا و ستمگران می‌دانم. سخن از «طبیب الهی» است که در یکی از حکایات مثنوی ظاهر می‌شود. مولانا می‌گوید اگر کام و مراد چنین طبیبی – که نمادی از حکمت الهی است – ریختن خون مسلمانی می‌بود، یعنی اگر مقصودش شرّ و جور بود و نه حکمت پنهان، من کافرم اگر حتی نام او را بر زبان می‌آوردم. این بیت فراتر از یک گزارهٔ شرطی دربارهٔ یک حکایت است؛ یک اصل بنیادین اخلاقی را پی می‌ریزد. مولانا در جای دیگری از مثنوی می‌فرماید: «می‌بلرزد عرش از مدح شقی / بدگمان گردد ز مدحش متقی». این نشان می‌دهد که ستایش ناپاکان نه تنها امری عبث است، بلکه عرش الهی را به لرزه درمی‌آورد و قلوب متقیان را مشوب می‌کند. این نکوهش شدید نه فقط برای مدح انسان‌های شرور، بلکه برای هرگونه تظاهر و ریاکاری است که ظاهر را بر باطن ترجیح می‌دهد. یکی از خطرناک‌ترین زهرها برای جان آدمی، به‌خصوص برای حاکمان، مدح بی‌جای اطرافیان است. مولانا با مثال فرعون این حقیقت را آشکار می‌کند: «از وفور مدح‌ها فرعون شد». فرعون ابتدائاً فرعون نبود، بلکه مداحان او را به این جایگاه کشاندند که خود را خدا بپندارد. این زهر تدریجاً در جان می‌نشیند و شخصیت را مسموم می‌کند. شعر فارسی، متأسفانه، مملو از اینگونه مداحی‌هاست. شاعران درباری، پادشاهان قلدری را که نه علم داشتند و نه اخلاق، به «سر دفتر آفرینش» توصیف می‌کردند. این همان «در دری» است که ناصر خسرو گفت نباید «در پای خوکان» ریخت. مولانا خود، هرگز به این آفت مبتلا نشد و از مداحیِ اغیار برحذر بود. این بیت، هشداری است برای همهٔ اعصار تا فرق میان عمل از روی حکمت الهی و عمل از روی شهوت بشری را نیک بشناسیم و فریب ظاهر را نخوریم، چه بسا عملی که به ظاهر ناخوشایند است، از حکمتی عمیق سرچشمه می‌گیرد و در مقابل، عملی که زیبا جلوه می‌کند، بستر شرّ و ستم باشد.

نکات کلیدی

  • ستایش ظالمین و ناپاکان، حتی در ظاهر، عرش الهی را می‌لرزاند و قلب متقین را مشوب می‌سازد.
  • مداحیِ بی‌جا سمی مهلک است که انسان را، به‌ویژه حاکمان را، به خودشیفتگی و فرعونیت می‌کشاند.
  • تفاوت میان نیت خیر (حکمت الهی) و نیت شر (شهوت نفسانی) برای قضاوت اعمال، امری اساسی است.
  • مولانا خود هرگز در دام مدح اغیار نیفتاد و این بیت نشان‌دهندهٔ بی‌اعتباری کامل او به تملق و چاپلوسی است.
  • فریب ظاهر را نباید خورد؛ چه بسا عملی که ناخوشایند جلوه می‌کند، از حکایتی عمیق حکایت دارد و بالعکس.

Sources: d1-s21 · 01:03:20 d1-s21 · 01:05:13 d1-s21 · 01:06:10 d1-s22 · 02:25:58

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.