Leggi Libro 1 L'inganno del visir contro i cristiani Distico 364

M1:364 — کرد با وی شاه آن کاری که گفت / خلق حیران مانده زان مِکرِ نهفت

کرد با وی شاه آن کاری که گفتخلق حیران مانده زان مِکرِ نهفت
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M1:364

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پادشاه همان کاری را که [وزیر] گفته بود، با او انجام داد؛ مردم از آن فریب پنهان در شگفتی ماندند. معنا: پادشاه با فریبکاری، وزیر را تبعید کرد تا او بتواند اعتماد مسیحیان را جلب کند، و مردم از این نیرنگ پنهان شده مات و مبهوت شدند.

شرح

این بیت اوج عملی شدن نقشه‌ای پیچیده و فریبنده است. پادشاه، دقیقاً همان «مکر»ی را که وزیر حیله‌گرش پیشنهاد داده بود، اجرا می‌کند. در ظاهر، این اقدام طرد و تبعید وزیر است، اما در باطن، یک نمایش حساب‌شده برای جلب اعتماد مسیحیان و گمراه کردن آنان. «مِکرِ نهفت» یعنی نیرنگی که پنهان است، و در اینجا پنهان ماندنِ ماهیت حقیقیِ عمل پادشاه، برای موفقیت نقشه حیاتی است. این بیت نه تنها از اجرای موفقیت‌آمیز این مکر خبر می‌دهد، بلکه تأکید می‌کند که این فریب چنان استادانه بود که «خلق حیران مانده»، یعنی توده‌ی مردم، از آن مات و مبهوت شدند و نتوانستند حقیقتِ پشتِ پرده را دریابند.

واژه‌ی «مکر» در ادبیات عرفانی و حتی قرآنی، همیشه بار معنایی منفی ندارد. مکر، در ذات خود، به معنای استفاده از ابزارها و روش‌های پیچیده برای رسیدن به یک هدف است؛ خوب یا بد بودن آن کاملاً وابسته به هدف نهایی است. در این داستان، هدف وزیر نه تنها فریب، بلکه گمراه کردن مردم از دینشان بود، از این رو مکر او زشت و مذموم است. اما وقتی از «مکر الله» سخن می‌گوییم، به هوشمندی و تدبیر الهی اشاره داریم که پاسخی به مکر بدکاران است. در اینجا، مکر وزیر ابزاری برای رسیدن به اهداف نادرست و ویرانگر است، ابزاری که با ظاهرسازی و تظاهر به زهد و ایثار درهم آمیخته.

مولانا از این حکایت نه فقط برای نقل یک واقعه، بلکه برای بیان حقیقتی عمیق‌تر بهره می‌برد: دام‌ها و فریب‌های جهان و نفس اماره. او می‌گوید «صد هزاران دام و دانه‌ست ای خدا»، و انسان همواره در معرض این فریب‌هاست. حیرت مردم از «مکرِ نهفت»، نمادی است از غفلت ما از دام‌هایی که نفس و دنیا برایمان می‌گسترند. همان‌گونه که صحابه پیامبر از ایشان می‌پرسیدند چگونه می‌توان از «مکر نفس غول» آگاه شد؛ آنان به دنبال شناخت دام‌ها بودند، نه صرفاً ثواب‌ها. این داستان، هشداری است به بیداری و هوشیاری در برابر ظواهر فریبنده، چه در سطح اجتماع و چه در اعماق روان خودمان.

نکات کلیدی

  • مکر (حیله) ذاتاً خوب یا بد نیست؛ اخلاقی بودن آن به قصد و هدف وابسته است.
  • فریب پنهان (مکر نهفت) یکی از خطرناک‌ترین دام‌هاست، زیرا قدرت تشخیص را از مردم می‌گیرد.
  • حیرت مردم از مکر پنهان نمادی از غفلت انسان از دام‌های نفس و دنیاست.
  • این داستان هشداری است برای هوشیاری در برابر ظواهر فریبنده و نفوذ مکارانه در باورها.
  • مولانا از این حکایت برای ترسیم دام‌های کلی هستی و مکاری نفس اماره استفاده می‌کند.

Sources: d1-s29 · 59:53 d1-s29 · 01:01:29 d1-s29 · 01:04:58 d1-s29 · 01:05:56 d1-s29 · 01:07:14 d1-s29 · 01:23:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.