M1:417 — نی صفا می‌ماندش نی لطف و فَر / نی به سوی آسمان راهِ سفر

Dalam bait ini, yang merupakan kelanjutan dari bait-bait sebelumnya, Rumi sedang menguraikan konsep 'tertidur dalam keadaan terjaga'. Ia menjelaskan bagaimana manusia yang secara lahiriah tampak sadar, sesungguhnya di dalam batinnya terpenjara oleh ilusi dan kekhawatiran yang membuatnya lalai dari hakikat keberadaannya.

Jiwa, karena terus-menerus 'terinjak-injak oleh khayalan' (khayālāt)—baik itu untung-rugi materi, ketakutan akan kefanaan, cita-cita, rencana, maupun pikiran-pikiran yang simpang siur—akhirnya kehilangan seluruh kejernihan dan kemurniannya. Kelembutan dan kemuliaan spiritualnya sirna, dan tak ada lagi jalan yang tersisa baginya untuk menuju langit. Ini adalah sebuah kondisi tersesat yang mendalam, yang terjadi akibat tenggelam dalam lautan angan-angan.

Dalam pandangan Rumi, manusia adalah seorang 'musafir' yang tercerabut dari 'dunia asal' (nayestān) dan dikirim ke dunia ini. Ia harus senantiasa mengingat 'asal-usulnya' dan mencari 'saat untuk kembali bersatu'. Bait ini menjadi peringatan tentang bagaimana identitas asali sebagai musafir itu terlupakan. Khayalan-khayalan duniawi, laksana tabir tebal, merintangi manusia dari tujuan samawinya dan membuatnya 'melekat pada bumi'—sebuah ungkapan yang juga disinggung dalam Al-Qur'an dengan istilah akhladā ilal-arḍ. Dengan demikian, terperangkap dalam angan-angan ini akan menyeret manusia dari kesadaran sejati ke dalam tidur yang lelap, di mana jiwa yang kebingungan tidak lagi menemukan kesucian, tidak memiliki pancaran anugerah Ilahi, bahkan kehilangan daya untuk menemukan jalan pulang.

مولانا در این بیت، که ادامهٔ ابیات پیشین است، در حال شرح مفهوم «خفتگی در بیداری» است؛ اینکه چگونه انسان در ظاهر بیدار، اما در باطن اسیر اوهام و دغدغه‌هایی است که او را از حقیقت وجودی‌اش غافل می‌سازد. می‌فرماید که جان، از بس که لگدکوب خیالات روزمره می‌شود – اعم از سود و زیان‌های مادی، بیم از فنا و زوال، آرزوها و افکار پراکنده – تمام صفا و شفافیت خود را از دست می‌دهد، لطف و فَرِ معنوی‌اش زایل می‌شود و دیگر هیچ راهی به سوی آسمان برایش نمی‌ماند. این، یک گم‌گشتگی عمیق است که در اثر غرق شدن در عالم خیال رخ می‌دهد.

در نگاه مولانا، آدمی یک «مسافر» است؛ مسافری که از «نیستان» وجود بریده شده و همواره باید به یاد «اصل خویش» باشد و «روزگار وصل خویش» را بازجوید. این بیت، هشداری‌ست در این باب که چگونه این هویت اصلی مسافربودگی فراموش می‌شود. خیالات دنیوی، همچون حجابی غلیظ، میان انسان و مقصد آسمانی‌اش فاصله می‌اندازند و او را به «زمین» می‌چسبانند، تعبیری که قرآن نیز با «أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ» به آن اشاره می‌کند.

بنابراین، این بیت به ما می‌آموزد که گرفتار آمدن در این حجم عظیم از «خیالات»، آدمی را از بیداری حقیقی به خوابی عمیق می‌برد. خوابی که در آن، جانِ سرگشته، نه پاکی و طراوتی می‌یابد، نه جلوه‌ای از فیض الهی در او می‌ماند، و نه حتی قدرت و اراده‌ای برای یافتن راه بازگشت به اصل خود.