M2:1641 — گفت زین دو چشمهٔ چشم ای شقی / با تبر نوری بر آر ار صادقی

هذا البيت هو ذروة القصة ومركزها الأخلاقي. فبعد أن سخر الفيلسوف من قدرة الله على إغارة الماء، زاعمًا أن الأدوات البشرية كالفأس والمعول (تبر وکلند) قادرة على استخراجه، يأتيه الرد في المنام على شكل صفعة تعمي عينيه.

الصورة الشعرية التي يستخدمها الرومي هنا بالغة الدقة، حيث يشبّه العينين بـ«نبعين» (چشمه). فكما أن النبع مصدر الماء، فإن العين مصدر النور والبصر. لقد زعم الفيلسوف أنه قادر على إعادة الماء إلى النبع الجاف، والآن يطالبه الرجل المهيب في الحلم بتحدٍّ ساخر: استخدم نفس الفأس الذي تتباهى به لتستخرج النور من «نبعي عينيك» اللذين غار نورهما.

يكشف هذا التحدي عن عجز الإنسان المطلق أمام القدرة الإلهية. فالأدوات المادية التي تنفع في عالم الأسباب الظاهر لا قيمة لها حين يتعلق الأمر بالهبات الربانية الأصيلة كالبصر والحياة. إنها دعوة قوية للتفريق بين الغرور المعرفي القائم على الوسائل المادية، والإيمان الذي يقرّ بأن مصدر كل النعم هو الله وحده.

این بیت، نقطه‌ی اوج داستان مرد فیلسوفی است که به آیات قرآن کفر می‌ورزد. او با شنیدن آیه‌ای که قدرت خدا را در خشکاندن چشمه‌ها بیان می‌کند، با تکبر می‌گوید: «ما با بیل و کلنگ آب را دوباره بیرون می‌آوریم.» پاسخی که دریافت می‌کند، نه در بیداری و بحث، که در خواب و از طریق یک تجربه‌ی درونی است. در رؤیا، مردی الهی او را با سیلی کور می‌کند و سپس با کلماتی برنده، ناتوانی‌اش را به رخش می‌کشد.

مولانا با ظرافت، چشم را به «چشمه» تشبیه می‌کند که منبع آب (اشک) و نور (بینایی) است. همان‌طور که فیلسوف ادعا می‌کرد می‌تواند آب را از چشمه‌ی خشک‌شده بیرون بکشد، اکنون به او گفته می‌شود که نور را از «چشمه‌ی چشم» خود که خشکیده، بیرون بکشد. این کنایه، غرور عقل‌گرایی مادی را هدف می‌گیرد که تصور می‌کند با ابزار فیزیکی («تبر») می‌تواند بر همه چیز، حتی امور معنوی و الهی مانند نور بینایی، مسلط شود. این بیت نشان می‌دهد که قدرت حقیقی از جای دیگری سرچشمه می‌گیرد و ابزارهای مادی در برابر اراده‌ی الهی، کارایی ندارند.