M2:64 — گر بدیدی حس حیوان شاه را / پس بدیدی گاو و خر الله را

مولانا در این بخش از مثنوی، تفاوت بنیادین میان دو نوع شناخت را توضیح می‌دهد: شناخت از طریق «حس» و شناخت از طریق «عقل» یا «چشم دل».

او «اهل اعتزال» (معتزله) را نماد کسانی می‌داند که تنها به حواس پنج‌گانه و عقل جزئی تکیه می‌کنند و هر آنچه را که با این ابزارها قابل درک نباشد، انکار می‌کنند. در مقابل، «اهل سنت» (در اینجا به معنای عارفان و اهل بینش) را کسانی می‌داند که به «چشم عقل» یا حس درونی مجهزند و می‌توانند حقایق فراتر از ماده را مشاهده کنند.

این بیت، استدلالی قاطع در برابر حس‌گرایان است. مولانا می‌گوید اگر ابزار شناخت خداوند همان «حس حیوانی» بود که در همهٔ موجودات زنده مشترک است، پس تفاوتی میان انسان و حیوان باقی نمی‌ماند. گاو و الاغ که در حواس ظاهری (مانند بویایی و شنوایی) چه‌بسا از انسان قوی‌ترند، باید می‌توانستند «شاه» (کنایه از خداوند و حقیقت مطلق) را ببینند. چون چنین چیزی ممکن نیست، پس نتیجه می‌گیریم که انسان برای درک حقایق معنوی، به حسی دیگر و والاتر مجهز است که همان «چشم دل» یا «عقل کلی» است؛ همان چیزی که وجه تمایز و کرامت انسان است.