M5:3080 — گفت توبه کردم از جبر ای عیار / اختیارست اختیارست اختیار

این بیت نقطه اوج حکایتی است که مولوی برای رد استدلال جبریون آورده است. مردی از باغی میوه می‌دزدد و وقتی صاحب باغ او را بازخواست می‌کند، با حالتی حق‌به‌جانب می‌گوید که او «بندهٔ خدا»ست و از «باغ خدا» میوه‌ای می‌خورد که «حق» برایش مقدر کرده است. در واقع، او مسئولیت دزدی خود را به گردن تقدیر الهی می‌اندازد.

صاحب باغ، به جای بحث نظری، تصمیم می‌گیرد با همان منطق جبری با او رفتار کند. او را به درختی می‌بندد و با چوب به جانش می‌افتد. وقتی دزد فریاد می‌زند که «چرا بی‌گناهی را می‌زنی؟»، صاحب باغ پاسخ می‌دهد: «این چوبِ خداست که بر پشت بنده‌ی دیگر خدا می‌خورد و من فقط ابزار و آلت دست فرمان او هستم.»

اینجاست که پوچی و ریاکارانه بودن استدلال جبری آشکار می‌شود. دزد که تا وقتی عمل به نفعش بود خود را بی‌اختیار می‌دانست، در برابر درد و مجازات، فوراً به اختیار خود و دیگری معتقد می‌شود. فریاد «توبه کردم» و تکرار سه‌باره‌ی کلمه‌ی «اختیار»، اعترافی است که نه از روی تأمل فلسفی، بلکه از روی تجربه‌ی عملی و دردناک به دست آمده است. مولوی نشان می‌دهد که حتی معتقدان به جبر نیز در زندگی روزمره و به‌ویژه در هنگام مواجهه با ظلم، ناخودآگاه بر اساس اصل اختیار عمل می‌کنند و این بهترین دلیل بر وجود آن است.