M5:8 — مدح تعریف‌ست و تخریق حجاب / فارغست از شرح و تعریف آفتاب

این بیت در آغاز دفتر پنجم مثنوی و در ستایش حسام‌الدین چلبی، مخاطب و انگیزه‌بخش اصلی مولانا در سرودن این اثر، آمده است.

مولانا توضیح می‌دهد که چرا ستایش شخصیتی چون حسام‌الدین دشوار و حتی بی‌فایده است. او «مدح» را به دو کار تشبیه می‌کند: یکی «تعریف» کردن، یعنی مشخص کردن حدود و ویژگی‌های چیزی، و دیگری «تخریق حجاب» یا پاره کردن پرده‌ای که مانع دیدن حقیقت است. هر دوی این کارها برای چیزهای ناشناخته و پنهان معنا دارند. اما حسام‌الدین، در عالم معنا، مانند «آفتاب» است؛ وجودی چنان روشن و بدیهی که نیازی به معرفی و توصیف ندارد. همان‌طور که کسی برای اثبات وجود خورشید در آسمان صاف، دلیل و برهان نمی‌آورد، حقیقت معنوی یک انسان کامل نیز خود گویای همه‌چیز است.

نکتهٔ عرفانی این بیت آن است که تلاش برای ستودن حقیقت، بیش از آنکه به خود حقیقت چیزی بیفزاید، تلاشی از سوی ستاینده برای زدودن پرده‌های جهل و غفلت از دیدگان خود و دیگران است. در ابیات بعدی، مولانا این ایده را کامل‌تر می‌کند و می‌گوید کسی که خورشید را می‌ستاید، در واقع روشنایی و سلامت چشمان خود را می‌ستاید، و کسی که آن را انکار می‌کند، کوری و ناتوانی خود را آشکار می‌سازد.