Leggi Libro 6 Il rimprovero di Mustafa (su di lui la pace) a Siddiq (che Dio sia soddisfatto di lui): 'Ti avevo raccomandato di comprarlo in società con me, perché lo hai comprato solo per te stesso?' E la sua scusa. Distico 1109

M6:1109 — لاغ با خوبان کند بر هر رهی / نیز کوران را بشوراند گهی

لاغ با خوبان کند بر هر رهینیز کوران را بشوراند گهی
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:1109

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یار بر هر راهی با خوبان شوخی می‌کند؛ و گاهی نیز کوران را به شور و هیجان می‌آورد. معنا: این بیت بیان می‌کند که خداوند هم با بندگان برگزیده‌اش از سر لطف و محبت، سختی‌ها را درمی‌آمیزد، و هم با غافلانِ ناآگاه، بلاهایی می‌فرستد تا شاید آن‌ها را به بیداری و جنبش وادارد.

شرح

بی‌گمان، این بیت در پی تبیین چرایی بلایا و رنج‌هاست، اما نه از منظری که جهان را پر از بی‌عدالتی ببیند و زبان به شکایت بگشاید. مولانا هرگز شکوه نمی‌کند از جهان؛ او همواره جهان را در صلح می‌بیند و هر رنجی را حامل پیامی می‌داند. در این نگاه ژرف، رنج‌ها دو دسته‌اند و دو کارکرد متفاوت دارند:

نخست، «لاغ با خوبان کند بر هر رهی»: این سخن ناظر به بلاهایی است که بر سر «عزیزان» و «خوبان» می‌آید، همان‌ها که مولانا پیش‌تر فرمود: «زان بلاها بر عزیزان بیش بود / کان تجشم، تجشم یار با خوبان فزود». «لاغ» در اینجا به معنای شوخی، مزاح و معاشقه‌ی معشوق ازلی با دلدادگان خویش است. این یک لطفِ ویژه است، نه مجازات. خداوند، به دلیل محبت فراوان و ارتباط خاصی که با «خوبان» دارد، با آنان سر به سر می‌گذارد، آنان را به چالش می‌کشد، و به تعبیر دیگر، با آنان «تجشم» می‌کند. این تجشم، این شوخی و ملاطفت الهی، رنج‌هایی را برای این دسته از بندگان به ارمغان می‌آورد که خود عین رحمت است. این بلاها نه برای آزار، که برای بیداری بیشتر، برای ارتقاء مقام و برای افزونی الفت و نزدیکی‌ست. این همان منطق پنهان در پس «هر که در این بزم مقرب‌تر است / جام بلا بیشترش می‌دهند» است، اما با این تفاوت که مولانا بر عنصر «شوخی» و «معاشقه» تأکید می‌کند که نشان از صمیمیت و لطف دارد.

دوم، «نیز کوران را بشوراند گهی»: اما این «لاغ» و «تجشم» تنها برای خوبان نیست. گاهی نیز همین رنج‌ها و سختی‌ها به سراغ «کوران» می‌آید. «کوران» کسانی هستند که غافل‌اند، بی‌خبرند و چشم دلشان بر حقایق بسته است. این‌ها آن دسته از آدمیان‌اند که «ده‌ها دهل‌زن در اطراف او دهل می‌زنند و او بانگشون رو نمی‌شنوه.» برای این گروه، دیگر «لاغ» و «معاشقه» به معنای صمیمیت مطرح نیست، بلکه رنج برای «بشوراندن» و به حرکت درآوردن است. به تعبیر مولانا: «تا غریب از کوی کوران برجهد». این «غریب» همان روح انسان است که در این جهان مادی و در میان غفلت‌ها احساس غربت می‌کند، اما از غفلت خود آگاه نیست. رنج برای اینان، حکم یک بانگ بلند، یک سیلی بیدارکننده را دارد تا از خواب غفلت برخیزند و از «کوی کوران» – یعنی دنیای بی‌خبری و بی‌حسی – بیرون بجهند و به دنبال «اصل خویش» بروند.

در مجموع، مولانا به ما می‌آموزد که هیچ رنجی بی‌حکمت و بی‌معنا نیست. همه چیز در این عالم «پیامی دارد»، چه آن رنجی که از سر عشق و قرب با خوبان می‌رسد و چه آن رنجی که برای بیدار کردن غافلان است. فرق میان این دو تنها در نوع رابطه‌ی معشوق با عاشق است وگرنه اصلِ حضورِ معشوق در تمامی این احوال، بی‌تغییر باقی‌ست. این تبیین نشان می‌دهد که چگونه مولانا با یک نگاه توحیدی، تمامی رخدادهای عالم، حتی ناخوشایندترین آن‌ها را، در ذیلِ لطف و تدبیر الهی معنا می‌کند و آن‌ها را به ابزاری برای تعالی روح بدل می‌سازد.

نکات کلیدی

  • مولانا رنج را هرگز نشانهٔ بی‌عدالتی نمی‌داند، بلکه آن را حامل پیامی از معشوق ازلی می‌شناسد.
  • رنج «خوبان» نشانهٔ لطف و معاشقهٔ خداوند است؛ چالش‌هایی برای ارتقاء مقام و نزدیکی بیشتر.
  • رنج «کوران» تازیانهٔ بیداری و هشدار است تا از غفلت برهند و به طلب اصل خویش برخیزند.
  • رنج برای بیدار کردن «غریبِ» درون است، روحی که در این جهان از خود بیگانه شده.
  • همهٔ اتفاقات عالم، حتی ناخوشایندترین آن‌ها، در نظر مولانا تجلی لطف و تدبیر الهی‌اند.
  • این بیت تأکیدی بر حضور فعال و مداوم خداوند در زندگی بندگان، چه برگزیده و چه غافل، دارد.

Sources: d6-s23 · 00:16:35 d6-s23 · 00:17:15

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.