Leggi Libro 6 Una storia che illustra lo stesso discorso Distico 1126

M6:1126 — حبذا اسپان رام پیش‌رو / نه سپس‌رو نه حرونی را گرو

حبذا اسپان رام پیش‌رونه سپس‌رو نه حرونی را گرو
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:1126

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چه نیکوست آن اسب‌های رام و پیش‌رونده، نه آنکه به عقب می‌رود و نه آنکه اسیر چموشی و سرکشی است. معنا: مولانا در این بیت از نفس تربیت‌شده و مطیع سخن می‌گوید، نفسی که مانند اسبی رام و رو به جلو، نه پس‌رفت می‌کند و نه گرفتار عناد و سرکشی می‌شود.

شرح

این بیت ستایش مولانا از نفسی است که تربیت شده و رام گشته و راه خود را به سوی مقصد می‌داند و با اراده به پیش می‌تازد. دقیقاً در اینجا، مولانا تقابل میان نفسی «پیشرو» و نفسی «سپس‌رو» یا «حرون» (چموش و سرکش) را مطرح می‌کند.

در فهم این بیت، باید به داستانی که مولانا پیش از این آورده است توجه کرد: داستان مردی که از امیری اسب طلب می‌کند. امیر اسبی اشهب (خالدار) را پیشنهاد می‌دهد، اما مرد نمی‌پذیرد و می‌گوید این اسب «واپس‌رو» و «حرون» است؛ یعنی عادت دارد به عقب برود و سرکشی می‌کند. در اینجا امیر نصحیت بسیار درخشانی می‌کند که اگر اسب به عقب می‌رود، "دمش را به سوی خانه کن" و از او سواری بگیر. این تمثیل، کلید فهم رویکرد مولانا به نفس و غرایز انسانی است.

من همیشه گفته‌ام که رویکرد مولانا در تربیت نفس، در مقابل بسیاری از متصوفه و مکاتب شرقی، از جمله بودیسم، قرار می‌گیرد. آن مکاتب می‌گفتند که ریشه‌های شهوت و غضب و سایر غرایز را از بیخ و بن برکنید تا از رنج رهایی یابید. اما مولانا هرگز چنین توصیه‌ای نمی‌کند. او به هیچ عنوان قائل به "ریشه‌کن کردن" یا "جراحی ظالمانه" بر روح نیست. این اسب نفس را نباید دور انداخت، کشت یا سر برید؛ بلکه باید "راه استفاده کردن" از آن را بلد بود.

این در واقع همان مفهوم "تصعید" (Sublimation) در روانکاوی مدرن است که فروید مطرح کرد. مولانا سال‌ها پیش از فروید، به شکلی شاعرانه و عمیق، این مسیر را نشان داده است. او نمی‌گوید تمنا نکنید یا نخواهید، بلکه می‌گوید "متعلق خواسته‌ها و تمایلاتتان را عوض کنید." همانطور که در جای دیگری می‌گوید: «چون ببندی شهوتش را از رغیف / سر کند آن شهوت از عقل شریف». وقتی میل به پرخوری و شکم‌پرستی را مهار کنی، همان انرژی و میل، از طریق عقل و در طلب علم و حکمت سر برمی‌آورد. این درست مثل باغبانی است که شاخه‌های زائد را هرس می‌کند تا انرژی به شاخه‌های ثمربخش منتقل شود. این، یک تدبیر زیرکانه و واقع‌بینانه در تربیت است.

پس، نفسی که مولانا در این بیت ستایش می‌کند، نفس سرکوب‌شده و بی‌میل نیست، بلکه نفسی است که تمایلاتش بازجهت‌دهی شده‌اند. این اسب رام و پیشرو، همان نفسی است که به جای "پس‌پس رفتن" به سوی دنیا و چیزهای فانی، رو به "عقبی" و جاودانگی دارد. چنین نفسی است که "حرون" و چموش نیست و مطیعانه در راه عشق و حقیقت پیش می‌تازد، همانند موسی که راه هفتصدساله را "چون پهنای گلیم" و در یک "سیران حب" طی کرد. این نهایت کمال روح در دیدگاه مولانا است.

نکات کلیدی

  • مولانا بر خلاف برخی صوفیان و مکاتب شرقی، با ریشه‌کن کردن غرایز مخالف است؛ باید آنها را اصلاح و بازجهت‌دهی کرد.
  • اسب نفس را نباید کشت، بلکه باید راه استفاده صحیح از آن را آموخت؛ حتی از غرایض به ظاهر منفی نیز می‌توان برای مقاصد نیک بهره برد.
  • تغییر جهت تمایلات، از امور فانی به سوی جاودانگی و عقبی، کلید تربیت نفس است.
  • این رویکرد با مفهوم روانکاوی 'تصعید' (Sublimation) هم‌راستا است: انرژی تمایلات فروخورده از مسیری شریف‌تر سر برمی‌آورد.
  • نفس 'رام و پیشرو' در این بیت، نفسی است که تمایلاتش به درستی هدایت شده و بدون سرکشی، در راه حقیقت به پیش می‌تازد.
  • چنین نفسی می‌تواند مانند موسی در 'سیران حب'، راه‌های طولانی را در زمان اندک طی کند.

Sources: d6-s23 · 00:21:00 d6-s23 · 00:22:10

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.