Leggi Libro 6 La storia del Sultano Mahmud e dello schiavo indù Distico 1442

M6:1442 — هم‌چو آب نیل دان این جبر را / آب مؤمن را و خون مر گبر را

هم‌چو آب نیل دان این جبر راآب مؤمن را و خون مر گبر را
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:1442

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همچون آب نیل، این جبر را بشناس؛ که برای مؤمن آب گواراست و برای نامؤمن خون. معنا: جبر و تقدیر الهی، بسته به حال درونی انسان، می‌تواند مایهٔ تعالی و حرکت باشد یا موجب سستی و هلاکت.

شرح

من پیش‌تر بارها گفته‌ام که مولانا در مثنوی، در باب جبر و اختیار بسیار اندیشیده و گاه این‌سو و گاه آن‌سو گراییده است. این بیت یکی از عالی‌ترین مثال‌هایی است که او برای تبیین این مسئله می‌آورد. این جبر را، این تقدیر الهی را، همچون آب نیل باید دید. همان آبی که برای پیروان موسی زلال و گوارا بود، و برای قبطیان و فرعونیان به خون مبدل می‌شد. مولانا در دفتر اول مثنوی و جاهای دیگر نیز این حکایت را نقل کرده است که چگونه همان آب از جام مؤمن، آب بود و از جام نامؤمن، خون. این «گبر» در اینجا، به معنای هر نامؤمنی است، نه صرفاً زرتشتی.

پس جبر، نه به خودی خود نیکوست و نه بد؛ بلکه این نگاه و حال درونی ماست که آن را چنین یا چنان می‌کند. جبر برای «کاملان»، همچون «بال و پر» است که آن‌ها را به سوی سلطان وجود و حقایق عالیه می‌بَرَد، به سوی «گلستان» هدایت می‌کند. اما برای «کاهلان» و آنان که به حالتی نامؤمنانه با جهان مواجه می‌شوند، همین جبر به «زندان و بند» مبدل می‌شود و آن‌ها را به سمت «گورستان» یعنی سستی و خمودگی می‌کشاند. ابزارهایی که خداوند در اختیار ما گذاشته، از جمله همین نیروی اراده و فهم ما از جبر، همگی می‌توانند در راه نیک یا بد استفاده شوند.

این درسی است برای ما تا از مفهوم جبر دچار کاهلی و خمودگی نشویم و آن را دستاویز تنبلی خود نکنیم. این سخنان وحدت‌وجودی و توحید افعالی در قرآن و مثنوی، که همهٔ افعال را از خداوند می‌داند، نباید ما را به این گمان افکند که پس ما هیچ‌کاره‌ایم. خیر، ما خود مختاریم و خداوند اختیار را نیز به ما داده است. چنان که در قرآن نیز آمده است، خداوند همه را یاری می‌دهد، چه نیکان و چه بدان را؛ «کلاً نمد هؤلاء و هؤلاء من عطاء ربک». این یاری الهی همچون سفره‌ای گسترده است که هرکس می‌تواند از آن به قصد نیک یا سوء استفاده کند. اینجاست که نقش فهم و نیت ما در کیفیت تحقق جبر، روشن می‌شود.

نکات کلیدی

  • جبر (تقدیر الهی) در ذات خود نه خوب است نه بد، بلکه کیفیت آن به حال درونی انسان بستگی دارد.
  • همچون آب نیل که برای مؤمن آب است و برای نامؤمن خون، جبر نیز برای مؤمن مایهٔ حیات و برای کاهل مایهٔ سکون است.
  • جبر می‌تواند بال و پر کاملان برای عروج باشد یا زندان و بند کاهلان برای سستی.
  • مولانا تاکید می‌کند که نباید از مفهوم جبر بهانه‌ای برای تنبلی و ترک عمل ساخت.
  • اعمال و افعال ما، اگرچه به مشیت الهی متکی است، اما کیفیت و جهت‌گیری آن حاصل اختیار و نیت ماست.

Sources: d6-s29 · 00:48:46 d6-s29 · 00:51:42

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.