Leggi Libro 6 Continuazione della storia del povero che cercava il sostentamento senza la mediazione del lavoro Distico 1882

M6:1882 — چون غزا ندهد زنان را هیچ دست / کی دهد آنک جهاد اکبرست

چون غزا ندهد زنان را هیچ دستکی دهد آنک جهاد اکبرست
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:1882

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از آنجا که زنان را در نبرد (جهاد اصغر) بهره‌ای نیست، چگونه ممکن است در جهاد اکبر (پیکار با نفس) نصیبی داشته باشند؟ معنا: مولانا در این بیت می‌گوید که چون زنان در فقه سنتی از جنگ بیرونی (جهاد اصغر) معاف هستند، پس به طریق اولی در مبارزه با نفس (جهاد اکبر) نیز سهمی نخواهند داشت.

شرح

این بیت، بی‌تردید یکی از بحث‌برانگیزترین پاره‌های مثنوی است که دریافت‌های امروزی ما از مقام و منزلت زن را به چالش می‌کشد. مولانا در اینجا در حال تبیین یک فتوای فقهی سنتی است که «جهاد ابتدایی» را بر زنان واجب نمی‌داند. «قضا» در اینجا به معنای «غزو» یا جنگ است. می‌دانید که در فقه اسلامی دو نوع جهاد داریم: جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی. جهاد دفاعی بر همگان، مرد و زن، واجب است؛ اما جهاد ابتدایی (یعنی حمله‌ی نظامی به سرزمین کفار برای دعوت یا فتح) عموماً در میان شیعه، مخصوص زمان پیامبر و ائمه، و در میان اهل سنت نیز، مخصوص مردان دانسته شده است.

حال، مولانا این حکم فقهی را به حوزه‌ی عرفان تسری می‌دهد. او می‌گوید بر اساس حدیث مشهور پیامبر که پس از بازگشت از یک جنگ فرمودند: «بازگشتیم از جهاد اصغر به جهاد اکبر»، جهاد به دو قسم تقسیم می‌شود: جهاد اصغر (جنگ بیرونی) و جهاد اکبر (مبارزه با نفس). مولانا با این استدلال که اگر زنان در جهاد اصغر، یعنی فضیلت و پاداش رزم فیزیکی، نصیبی ندارند، پس به طریق اولی در جهاد اکبر، یعنی مجاهدت با نفس، نیز بهره‌ای نخواهند داشت. این یک قیاس اولویت است.

البته من گمان نمی‌کنم که مولانا در اینجا قصد داشته باشد بگوید که زنان به طور کلی نمی‌توانند صوفی شوند یا در سلوک الی‌الله گام بردارند. بلکه با توجه به ابیات بعدی، او بیشتر بر «زن‌صفتان» یا کسانی که از بزدلی و ضعف جنان برخوردارند، تأکید دارد، خواه مرد باشند یا زن. اما بی‌گمان، این تعبیرات، با بینش‌های کنونی ما در باب توانایی‌ها و منزلت زنان، فاصله دارد و در آن نوعی تخفیف و تحقیر مستتر است. وظیفه‌ی ما، همچون یک شارح، آن است که مراد مولانا را، در بستر تاریخی و فرهنگی کلامش، بدون تحریف و اما و اگر بیان کنیم، نه اینکه آن را عقیده‌ی خود بپنداریم یا به توجیه آن بپردازیم. مولانا، همچون هر متفکر دیگری، فرزند زمان خویش است و البته از این‌گونه تعبیرات در مثنوی، که به تصریح خود او از «الفاظ رکیک» نیز ابایی نداشته، کم نیست.

نکات کلیدی

  • مولانا در این بیت یک فتوای فقهی سنتی دربارهٔ معافیت زنان از جهاد ابتدایی را مبنا قرار می‌دهد.
  • او این حکم را به «جهاد اکبر» یا مبارزه با نفس تعمیم می‌دهد و نتیجه می‌گیرد که زنان در آن نیز سهمی ندارند.
  • این بیت، با معیارهای امروزی، شامل نوعی تخفیف و تحقیر نسبت به زنان است؛ هرچند شاید منظور مولانا صرفاً «زن‌صفتان» یا بزدلان باشد.
  • وظیفهٔ شارح این است که کلام مولانا را در بستر تاریخی و فرهنگی‌اش توضیح دهد، نه اینکه آن را توجیه کند یا عقیدهٔ خود بپندارد.

Sources: d6-s42 · 30:04:00 d6-s42 · 36:45:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.