Leggi Libro 6 La storia dei ladri notturni in cui il Sultano Mahmud si trovò in mezzo a loro di notte, dicendo: 'Sono uno di voi', e venne a conoscenza delle loro condizioni, ecc. Distico 2836

M6:2836 — گفت در ریشم بود خاصیتم / که رهانم مجرمان را از نقم

گفت در ریشم بود خاصیتمکه رهانم مجرمان را از نقم
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:2836

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پادشاه (در لباس مبدل) گفت: «هنر و خاصیت من در ریشم نهفته است، که به واسطهٔ آن می‌توانم مجرمان را از کیفر و انتقام نجات دهم.» معنا: این بیت به پادشاهی اشاره دارد که قدرتی مطلق در عفو و بخشش مجرمان دارد و با اشاره‌ای از ریش خود می‌تواند سرنوشت آنان را تغییر دهد.

شرح

این بیت در بطن داستان دزدان شب در دفتر ششم مثنوی جای دارد. در این حکایت، سلطان محمود در لباس مبدل به میان دزدان می‌رود و هر یک از آن‌ها هنر یا "فرهنگ" خود را بازگو می‌کند. وقتی نوبت به شاه می‌رسد، او از "خاصیت ریش" خود سخن می‌گوید که توان رهایی بخشیدن مجرمان از انتقام را دارد. این سخن، که به ظاهر وصف هنری از یک دزد است، در واقع بازتابی عمیق از آموزه‌های مولانا دربارهٔ قدرت مطلق است.

من این بیت را تجلی‌گاه قدرت مطلق و بی‌کران الهی می‌دانم، همان قدرتی که مولانا با ابتهاج تمام از آن سخن می‌گوید. پادشاهان در ادبیات عرفانی ما، و به ویژه نزد مولانا، مرآت حق و آینه‌دار قدرت خداوند تلقی می‌شوند. قدرتی که از هرگونه قید و شرطی رهاست و کسی را یارای پرسش از آن نیست، همان گونه که در کلام اشعری "لا یسئل عما یفعل و هم یسئلون" تجلی یافته است. در این ساحت، عدل و عقل و اخلاق و حتی اختیار انسانی، همگی در پای "جباریت" الهی قربانی می‌شوند. مولانا این قدرت خودکامه و بی‌مسئولیت را با شوقی وصف‌ناپذیر می‌ستاید؛ گویی در سایهٔ چنین قدرتی، امانی یافتنی است که در هیچ نظام دیگری ممکن نیست. این تلقی از قدرت الهی، که ریشه‌هایی در کلام اشعری دارد و در فلسفهٔ اروپایی با "نامینالیسم" قرابت می‌یابد، به این معناست که قوانین کلی، چه در ریاضیات و چه در اخلاق، تحت ارادهٔ مطلقهٔ خدا قرار دارند و می‌توانند بدون هیچ اشکالی نقض شوند؛ زیرا ارادهٔ او بر همه چیز حاکم است.

با این حال، باید توجه داشت که این "بی‌پناهی عجیب" در برابر چنین خدای خوفناکی، خود چالشی بزرگ برای سالکان بوده است. در مواجهه با خدایی که "فوق اخلاق" می‌نشیند و حتی پیمان‌های خود را نیز ممکن است زیر پا بگذارد، صوفیان، به ویژه در تصوف خائفانه، راهی جز "عشق" ندیدند. آن‌ها با سخن از کرم و عشق الهی، سعی در تلطیف این خوف و یافتن آرامش درونی کردند. مولانا نیز با زبان شاعرانه و لطیف خود، این خدا را نه چون شیری درنده که جان شکار را می‌گیرد، بلکه شیری که به آهو جان می‌بخشد، به تصویر می‌کشد تا این خوف را با محبت درآمیزد و به سالک امید بخشد. این نکته‌ای است که من آن را یکی از جنبه‌های تاریک و در عین حال پیچیده در عرفان خودمان می‌یابم، جایی که برای روشنایی بخشیدن به تاریکی استبداد مطلق الهی، سخن از عشق و کرم به میان می‌آید.

نکات کلیدی

  • این بیت نمادی از قدرت مطلق و خودکامه است که هیچ‌کس را یارای پرسش از آن نیست.
  • در عرفان مولانا، پادشاهان آینهٔ قدرت الهی محسوب می‌شوند که تجلی‌بخش جباریت خداوند هستند.
  • عدل، عقل، اخلاق و اختیار در برابر قدرت مطلق الهی قربانی می‌شوند؛ این یک نکتهٔ کلیدی در عرفان اشعری است.
  • مولانا با شور و ابتهاج از این قدرت بی‌کران سخن می‌گوید، زیرا در تسلیم به آن، امن و امانی یافتنی است.
  • برای مواجهه با خدای خوفناک و "فوق اخلاق"، صوفیان راه عشق و کرم الهی را برگزیدند تا اضطراب درونی را تسکین دهند.

Sources: d6-s65 · 04:24:48 d6-s65 · 04:36:53 d6-s65 · 04:38:00 d6-s65 · 04:39:18 d6-s65 · 04:39:48 d6-s65 · 04:40:20 d6-s65 · 04:41:00 d6-s65 · 04:42:00 d6-s65 · 04:42:48 d6-s65 · 04:43:48 d6-s65 · 04:45:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.