Leggi Libro 6 Quell'estraneo venne a sapere della morte dell'ispettore e chiese perdono per aver riposto fiducia nelle creature e aver fatto affidamento sulle loro donazioni, e ricordò le benedizioni di Dio e si rivolse a Dio per il suo peccato. "Poi coloro che non credono nel loro Signore lo eguagliano (ad altri)". Distico 3217

M6:3217 — چون دو دیدی ماندی از هر دو طرف / آتشی در خف فتاد و رفت خف

چون دو دیدی ماندی از هر دو طرفآتشی در خف فتاد و رفت خف
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:3217

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: وقتی دوگانگی دیدی، از هر دو جانب بازماندی (و محروم شدی). آتشی در خف (بال یا سر خفاش) افتاد و آن خف از میان رفت. معنا: این بیت به خطری اشاره می‌کند که در دیدن دوگانگی (ثنویت) نهفته است؛ هر کس هستی را دوگانه ببیند، از هر دو سوی محروم می‌ماند و در نهایت، آن جنبهٔ محدود و تاریک‌بین وجودش که اسیر دوگانگی‌ست، با شعلهٔ حقیقت نابود می‌شود.

شرح

این بیت شاهکاری است در بیان جوهر توحیدی اندیشهٔ مولانا و هشدار او در باب آفتِ دیدنِ دوگانگی در هستی. مولانا بی‌وقفه ما را به سوی یگانگی فرا می‌خواند و اینجاست که می‌گوید اگر در عالم، دو دیدی، از هر دو طرف بازماندی؛ یعنی نه به حقیقت این یکی رسیدی و نه به حقیقت آن دیگری. این دیدِ دوگانه، خود حجابی است که مانع وصال می‌شود.

مولانا برای توضیح این حقیقت، تمثیلی اعجاب‌انگیز به کار می‌برد: «آتشی در خف فتاد و رفت خف.» 'خف' در اینجا می‌تواند به معنی بال پرنده باشد یا خفاش؛ موجودی که به سبب نورگریزی‌اش نماد دیدِ ناقص و تاریک‌بینی است. وقتی آتش (که نماد نور حقیقت، عشق الهی و حضور حق است) بر این دیدِ دوگانه یا بر این وجودِ خفاش‌صفت می‌افتد، آن را از میان می‌برد. این عین همان مفهومی است که در عرفان به آن «فنا» می‌گوییم؛ فنایِ آن بخش از وجود که مانع رؤیت توحید است.

من بارها گفته‌ام که مولانا با استعارهٔ «آهن در کورهٔ آتش» این حقیقت را شرح می‌دهد. همان‌گونه که آهن تیره وقتی در کورهٔ آتش چنان گداخته می‌شود که تمامی اوصاف آتش را به خود می‌گیرد – داغ می‌شود، سوزان می‌شود، روشن می‌شود – انسان سالک نیز در کورهٔ قرب حق چنان متحول می‌شود که اوصاف حق را می‌یابد. او «پر از خدا» می‌شود. آن «خف» وجودِ او، آن بخش از هستی‌اش که رنگ و بوی خودی داشت و دوگانگی می‌دید، دیگر تابِ آتشِ توحید ندارد و محو می‌شود. دیگر نه آهنی هست و نه آتشی، بلکه تنها آتش است که جلوه‌گر شده است. این همان «صبغة الله» است؛ همان خم رنگرزی الهی که اگر کسی در آن بیفتد، یک‌رنگ می‌شود و دیگر نمی‌توان دوگانگی دید.

نکتهٔ کلیدی دیگر که مولانا در دفتر دوم، در داستان مردِ عمرنام در کاشان، به آن می‌پردازد، عیناً توضیح همین بیت است. او می‌گوید در شهری که همهٔ دکان‌ها از یک اراده تبعیت می‌کنند (به تعبیر مولانا، همگی در ردِ عمرنام متحدند)، اگر غریبی با نام عمر وارد شود و به یکی از دکان‌ها مراجعه کند، او را به دکان دیگری حواله می‌دهند. این مرد چون «احول» است و دکان‌ها را جدا از هم می‌بیند، نمی‌فهمد که در این شهر، همهٔ دکان‌ها یکی هستند و کسی به او نان نمی‌فروشد. او به دلیل دیدنِ دوگانگی (که این دکان با آن دکان فرق دارد)، از هر دو طرف (یعنی از همهٔ دکان‌ها) محروم می‌ماند. این تمثیل، شرحی بس دقیق است بر «چون دو دیدی ماندی از هر دو طرف». دیدنِ کثرت در جایی که وحدت حاکم است، نتیجه‌ای جز محرومیت ندارد. آن «خف» که اسیر این دیدِ پراکنده و تاریک است، نمی‌تواند نورِ وحدت را تحمل کند و در برابر آن محو می‌شود. این نیست شدن، نه یک مصیبت، بلکه عین آزادی و رستگاری است؛ آزادی از قیدِ دیدِ دوگانه و وصال به حقیقتِ یگانه.

نکات کلیدی

  • ادراک دوگانگی در هستی، مانع دستیابی به حقیقت هر دو جنبه می‌شود و سالک را محروم می‌سازد.
  • دیدِ دوگانه، نماد خفاشی است که در تاریکی جهل و حجاب گرفتار است.
  • آتشِ حقیقت، عشق الهی یا حضور حق، آنچه را که دوگانگی می‌بیند، از میان برمی‌دارد و آن را فانی می‌کند.
  • مفهوم «فنا» (نیست شدن خودِ دوگانه‌بین) برای رسیدن به «بقا» (ماندگاری در وحدت) ضروری است.
  • تمثیل آهن در کورهٔ آتش و داستان مرد عمرنام در کاشان، مصادیق روشن این بیت در شرح مولاناست.
  • رهایی از دیدگاه «دو» شرط رسیدن به حقیقت «یک» است؛ این نه یک مصیبت، بلکه عین رستگاری است.

Sources: d6-s72 · 00:17:05 d6-s72 · 00:19:59 d6-s72 · 00:40:55

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.