Leggi Libro 6 Il mediatore distribuì per tutta la città di Tabriz e raccolse un po' di denaro. Quello straniero andò a visitare la tomba dell'ispettore e raccontò questa storia sulla sua tomba a mo' di lamento, ecc. Distico 3336

M6:3336 — جامه اندر دست خیاطی بود / ورنه از خود چون بدوزد یا درد

جامه اندر دست خیاطی بودورنه از خود چون بدوزد یا درد
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:3336

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: جامه در دست خیاطی است؛ وگرنه چگونه می‌تواند خود را بدوزد یا بدرد؟ معنا: این بیت با مثالی ساده بیان می‌کند که هیچ شیئی نمی‌تواند بر خود عمل کند؛ بلکه برای شکل‌گیری یا تغییر، نیازمند فاعلی بیرونی است.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن از «لوح محو و اثبات» الهی و تدبیر جاودانهٔ حق می‌آید. من همواره بر این نکته تأکید کرده‌ام که وجود ما، با همهٔ پیچیدگی‌ها و دگرگونی‌هایش، خود لوحی است در دست نقاش ازل. ما «نقاشی‌هایی در دست نقاش ازل هستیم» که دم به دم بر صفحهٔ هستی ما، طرحی نو افکنده می‌شود و نقشی محو می‌گردد. همان‌گونه که در قرآن کریم آمده است: «یَمحُو اللهُ ما یَشاءُ وَ یُثبِتُ وَ عِندَهُ اُمُّ الکِتابِ». این تنها در مورد سرنوشت کلی عالم نیست، بلکه در ژرفای وجود تک تک ما نیز این اصل جاری است.

این دگرگونی‌ها در احوال درونی ما آشکارا پیداست: یک لحظه خشم می‌آید و رضایت می‌رود، یک لحظه بخل جای خود را به سخاوت می‌دهد. این تغییرات، بی‌تردید، کاملاً به اختیار ما نیست. اگر چنین بود، هر انسانی آرزو می‌کرد که پیوسته در نهایت شادمانی و بسط روحی باشد و هیچگاه غم و قبض او را فرا نگیرد. اما می‌بینیم که این طوفان‌ها بر ما می‌وزند و ما را به این سو و آن سو می‌برند. مولانا، برای تبیین این حقیقت عمیق، به مثال‌های مادی متوسل می‌شود تا ماهیت «فاعل» و «علت قابلی» را روشن سازد.

بیت مورد بحث نیز در همین راستا، مثال روشنی از این بی‌اختیاری و دستگیریِ پنهان است. جامه، به خودی خود، نه توان دوختن دارد و نه توان دریدن. این خیاط است که با اراده و فعل خود، به آن شکل می‌دهد، آن را می‌دوزد یا می‌درد. جامه، همان «علت قابلی» است که استعداد پذیرش صورت و فعل را دارد، اما «فاعل» آن خیاط است. همین منطق را مولانا در مورد کوزه و کوزه‌گر، و چوب و درودگر (نجار) نیز به کار می‌برد. کوزه خود پهن و دراز نمی‌شود؛ چوب خود بریده و مؤتلف نمی‌گردد. همیشه دستی در کار است، اراده‌ای فعال در حال عمل است.

من قویاً معتقدم که این تمثیل‌ها صرفاً برای فهماندن یک قاعدهٔ فیزیکی نیست. اینها استعاراتی هستند برای تبیین وضعیت وجودی انسان در قبال خداوند. ما نیز، در ساحت احوال قلبی و دگرگونی‌های روحی، مانند این جامه و کوزه و چوب هستیم. وجود ما پیوسته در دستِ فاعلِ حقیقی است که به تعبیر مولانا «آن بی‌نشان» است. اگر آدمی اهل مراقبه و هشیاری باشد، این لطافت‌ها و ظرافت‌های دستکاری‌های خداوند را در وجود خویش مشاهده می‌کند. می‌فهمد که هر حالی که بر او عارض می‌شود، نتیجهٔ چیست و از کجا می‌آید. این کشف، همان «قلق خود را به دست آوردن» است؛ یعنی فهمیدن اینکه آن بازیگرِ پنهان، چگونه با ما بازی می‌کند و چگونه به کنش‌های ما واکنش نشان می‌دهد. این بینش، انسان را از توهم خودمختاری مطلق خارج کرده و به حقیقت وابستگی وجودی رهنمون می‌شود.

نکات کلیدی

  • فعل الهی: هستی ما، با همهٔ احوالش، در دست تدبیر خالق است.
  • لوح محو و اثبات: دل آدمی دفتری است که پیوسته حالات آن تغییر می‌کند و این امر خارج از ارادهٔ کامل ماست.
  • نیاز به فاعل: هیچ معلولی بدون فاعلی بیرونی نمی‌تواند خود را شکل دهد یا تغییر دهد.
  • لطافت‌های دستکاری: مراقبه و هوشیاری به انسان کمک می‌کند تا ظرافت‌های ارادهٔ الهی را در زندگی خود درک کند.
  • رهایی از توهم خودمختاری: این بینش، ما را از این تصور که کاملاً مستقل عمل می‌کنیم، رها می‌سازد.

Sources: d6-s74 · 00:52:03 d6-s74 · 00:53:45 d6-s74 · 00:56:00 d6-s74 · 00:57:30 d6-s74 · 00:58:30 d6-s74 · 00:59:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.