Leggi Libro 6 Il rimprovero di Yusuf il Veritiero (pace su di lui) con l'imprigionamento per alcuni anni a causa della sua richiesta di aiuto a qualcun altro che a Dio, e il suo dire: "Ricordami presso il tuo signore", con la sua conferma. Distico 3447

M6:3447 — در میان بیضه‌ای چون فرخ‌ها / نشنوی تسبیح مرغان هوا

در میان بیضه‌ای چون فرخ‌هانشنوی تسبیح مرغان هوا
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:3447

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در میان تخمی، همانند جوجه‌ها، تو نخواهی توانست تسبیح مرغان در آسمان را بشنوی.

معنا: این بیت کنایه از ناتوانی انسان در درک و دریافت حقایق و عوالم بالاتر روحانی است، هنگامی که در تنگنای عالم ماده و تجربیات حسی خویش محبوس شده است.

شرح

این بیت، از آن ابیات کلیدی مثنوی است که مولانا با یک تمثیل ساده اما عمیق، پرده از یک حقیقت وجودی و معرفتی بزرگ برمی‌گیرد. من این بیت را حمل بر نقد صریح تقلیل‌گرایی و پوزیتیویسم می‌دانم که متأسفانه همچنان در میان دانشمندان زمانهٔ ما ریشه‌دار است.

مولانا می‌فرماید: «در میان بیضه‌ای چون فرخ‌ها / نشنوی تسبیح مرغان هوا». جوجه‌ای که در تخم محبوس است، هرگز نمی‌تواند از پرندگان در حال پرواز و از نغمه‌های آسمانی و تسبیح آنها خبر داشته باشد. عالم او، تماماً به همان پوستهٔ تخم محدود است. این، یک استعارهٔ قدرتمند برای وضعیت انسان است؛ انسانی که در قفس تنگ عالم ماده، یا در حصار تنگ‌تر علم تجربی و استقرایی خویش گرفتار آمده است.

این نقد به طور خاص متوجه دانشمندانی است که همه چیز را باید به آن‌چه در بستر تجربهٔ حسی و آزمایشگاهی می‌گنجد، تقلیل دهند و اگر چیزی در آن محفظه‌ها و محدوده‌ها جا نگرفت، آن را نه تنها غیرقابل فهم می‌پندارند، بلکه از اساس منکر وجود آن می‌شوند. این خطایی شایع و البته بسیار ستبر است. به قول شیخ عطار، «زانکه این علم لزج چون ره زند / بیشتر بر مردم آگه زند». یعنی از قضا، آگاهان و عالمان هستند که بیشتر گرفتار این حجاب ضخیم می‌شوند و خود را از ادراک عوالم دیگر محروم می‌سازند.

این وضعیت چیزی نیست جز «جهل مرکب». جهل مرکب وقتی است که آدمی نه تنها نمی‌داند، بلکه نمی‌داند که نمی‌داند و گمان می‌کند که می‌داند. او جهل خود را عین علم می‌پندارد و در نتیجه، خود را از جست‌وجو و پرسش بیشتر بی‌نیاز می‌بیند. پوزیتیویسمی که زمانی می‌گفتند برافتاده است، متأسفانه برنیافتاده و به شکل‌های مختلف، به‌ویژه در بنِ ذهن بسیاری از عالمان، همچنان زنده است. برای مثال، وقتی یک نورولوژیست می‌گوید تا مرکزی برای خداشناسی در مغز نباشد، ما وجود خدا را باور نمی‌کنیم، او دقیقاً در همان «بیضهٔ خود» محبوس است و «تسبیح مرغان هوا» را نمی‌شنود. او گمان می‌کند تمام هستی باید به شیمی مغز تقلیل یابد، و شیمی مغز به فیزیک، و در نهایت فیزیک باید توضیح‌دهندهٔ تمام حقایق عالم، حتی پیچیدگی‌های جامعه و اقتصاد باشد. این سخافتی عریان است که مولانا صدها سال پیش با این بیت، به آن اشاره کرده است.

عوالم بی‌شماری در این هستی وجود دارد: عالم تجارت، عالم ورزش، عالم علم، عالم عشق، عالم عرفان. کسی که در عالم خود غرقه شده است، معمولاً از عالم دیگران خبر ندارد و اگر هم بشنود، آن را انکار می‌کند. این بیت به ما می‌آموزد که همواره باید هوشیار باشیم که در قفسی از ادراکات خویش گرفتار نیاییم و با غرور، عوالم ناشناخته را انکار نکنیم. هر موجودی به فراخور ماهیت و ظرفیت خویش، از فیض الهی بهره می‌برد. همان‌طور که خورشید بر سنگ و لعل می‌تابد و هر یک به اندازهٔ استعداد خود از آن کسب فیض می‌کنند، انسان نیز باید ظرفیت ادراک خویش را بگشاید تا «تسبیح مرغان هوا» را بشنود و از محدودیت «بیضه» بیرون آید.

نکات کلیدی

  • بیت نقدی است بر دیدگاه‌های تقلیل‌گرایانه و پوزیتیویستی که حقایق ماورایی را نادیده می‌گیرند.
  • محبوس شدن در عالم ماده یا تجربهٔ حسی، انسان را از درک عوالم روحانی بازمی‌دارد.
  • تمثیل جوجه در تخم، نمادی از محدودیت ادراک بشر و «جهل مرکب» است که نمی‌داند و گمان می‌کند می‌داند.
  • بشر باید ظرفیت ادراکی خود را توسعه دهد تا از قفس تنگ خود بیرون آید و حقایق نامحسوس را بشنود.
  • عوالم متعددی در هستی وجود دارد و هر عالمی قوانین و راه‌های ادراک خاص خود را می‌طلبد.

Sources: d6-s77 · 08:41:00 d6-s77 · 10:27:00 d6-s77 · 11:54:00 d6-s77 · 18:13:00 d6-s77 · 21:46:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.