Leggi Libro 6 Il rimprovero di Yusuf il Veritiero (pace su di lui) con l'imprigionamento per alcuni anni a causa della sua richiesta di aiuto a qualcun altro che a Dio, e il suo dire: "Ricordami presso il tuo signore", con la sua conferma. Distico 3465

M6:3465 — پس در آن رنجوری روز اجل / نیست نادر گر بود اینت عمل

پس در آن رنجوری روز اجلنیست نادر گر بود اینت عمل
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:3465

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس در آن رنجوریِ روز مرگ، بعید نیست اگر عملکردت همین باشد (و ایمان را به بهای اندک بفروشی). معنا: این بیت هشدار می‌دهد که اگر در زمان سلامتی به آسانی فریب می‌خوریم، بسیار محتمل است که در لحظات سخت احتضار نیز ایمان خود را به بهای ناچیزی از دست بدهیم.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستانی عمیق از مثنوی می‌آید که مولانا در آن به وسوسه‌های شیطان در لحظات سرنوشت‌ساز زندگی، به‌ویژه هنگام مرگ، می‌پردازد و نسبت انسان با فریبندگی‌های جهان را روشن می‌کند. من (عبدالکریم سروش) این ابیات را در بستر آموزهٔ «دوراندیشی» مولانا می‌نشانم.

مولانا ابتدا با تمثیل اسب خوارزمشاه و حیلهٔ عمادالملک، نشان می‌دهد که چگونه یک توصیف‌گر مغرض (دلال) می‌تواند با انداختن عیبی کوچک در چشم ناظر، ماهیت یک امر را دگرگون کند. این حکایت به قاعده‌ای کلی می‌انجامد که: «چون غرض دلاله گشت و واصفی / از سه گز کرباس یابی یوسفی». یعنی اگر دلال یا وصف‌کننده‌ای نیت ناسالمی داشته باشد، می‌تواند با سخنان خود، ارزش‌ها را وارونه جلوه دهد؛ همچون یوسف که در بازار مصر به بهای ناچیزی فروخته شد. این، تصویری است از گمراهی در قضاوت به واسطهٔ فریبکاری دیگران یا نفس خود.

این قاعده، سپس به لحظهٔ حساس «فراق جان»، یعنی هنگام مرگ، تعمیم می‌یابد: «چون که هنگام فراق جان شود / دیو دلال در ایمان شود». در آن تنگنای احتضار، شیطان (دیو دلال) وارد عمل می‌شود و ایمان شخص را هدف قرار می‌دهد تا آن را به کمترین بها از او بستاند. مولانا توصیف می‌کند که چگونه «ابله ایمان را شتاب / اندر آن تنگی به یک ابریق آب» می‌فروشد. این اشاره به حکایتی در مقالات شمس تبریزی دارد که مردی عابد در بستر مرگ، برای چند جرعه آب و وعدهٔ عمر ابد، حاضر نمی‌شد شهادتین بر زبان آورد. اگرچه آن عابد در نهایت مقاومت کرد، اما مولانا هشدار می‌دهد که بسیاری تاب چنین وسوسه‌ای را نخواهند آورد.

بیت مورد بحث (M6:3465) نتیجه‌گیری مستقیم مولانا از این سیر استدلالی است: «پس در آن رنجوری روز اجل / نیست نادر گر بود اینت عمل». یعنی اگر انسان «این زمان» که سالم و سر حال است، فریب «خیالات» را می‌خورد و «درها را می‌فروشد و گردکان می‌ستاند» (ارزش‌های گران‌بها را به بهای ناچیز می‌فروشد)، پس بسیار محتمل و غیرعجیب است که در آن «رنجوری روز اجل» نیز همین رفتار را تکرار کند. به عبارت دیگر، کیفیت عمل انسان در لحظهٔ مرگ، بازتاب و نتیجهٔ اعمال و انتخاب‌های او در دوران سلامت است. آنچه در قالب «خیالی» در ذهن جوش می‌آید و ابتدا «چون بدر» (ماه کامل) پرشکوه به نظر می‌رسد، در حقیقت «همچون هلال»ی بیش نیست و با «دق» (کوبیدن) معلوم می‌شود که «همچو جوزی وقت دق پوسیده‌ای» است؛ گردویی که مغز ندارد و باطنش تهی و فاسد است.

از نگاه من، این ابیات تأکیدی عمیق بر اهمیت «عقل دوراندیش» است. عقل یعنی توانایی نگاه به «پایان» امور، نه صرفاً شیفتگی به «آغاز» آن‌ها. کسی که «آخربین» است، فریب «فریب فاتر» (فریب سست و زودگذر) دنیا را نمی‌خورد. مولانا دنیا را «جوز پوسیده» می‌داند که ظاهرش فریبنده و دلرباست، اما باطنی بی‌ارزش و تهی دارد. این هشدار تنها به مال و منصب محدود نمی‌شود؛ بسیاری از علوم و دستاوردهای این جهانی نیز می‌توانند در نهایت «جوز پوسیده» باشند، که ابتدا جذاب می‌نمایند، اما در عمق فاقد مغز و حقیقت‌اند. مرد خردمند، کسی است که از دور می‌بیند و «امتحانش کم کند»؛ یعنی به ورطهٔ آزمودنِ هر فریبنده‌ای در نمی‌افتد، بلکه با بصیرت از کنار آن عبور می‌کند. این حکمت، دعوتی است به خودبینی و بصیرت فردی، نه واگذاری چشم عقل به «خسان» که انسان را به مردار می‌کشانند.

نکات کلیدی

  • اعمال و انتخاب‌های انسان در زمان سلامت، سرنوشت او را در لحظهٔ مرگ تعیین می‌کند.
  • شیطان در لحظهٔ احتضار به سراغ ایمان انسان می‌آید و آن را به بهای ناچیز به حراج می‌گذارد.
  • فریبندگی دنیا مانند گردوی پوسیده‌ای است که ظاهرش فریبنده، اما باطنش تهی است.
  • عقل حقیقی، دوراندیشی است؛ یعنی دیدنِ پیامدهای امور و فریب ظواهر زودگذر را نخوردن.
  • ارزش‌های گران‌بها (مثل ایمان) را نباید به بهای «خیالات» و وعده‌های پوشالی فروخت.

Sources: d6-s77 · 28:48:00 d6-s77 · 41:44:00

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.