Leggi› Libro 6› I principi si misero in viaggio per i domini del padre dopo aver salutato il re, e il re ripeté il suo testamento al momento dell'addio, ecc.› Distico 3636

M6:3636 — چونکه یوسف سوی او می‌ننگرید / خانه را پر نقش خود کرد آن مکید

چونکه یوسف سوی او می‌ننگریدخانه را پر نقش خود کرد آن مکید
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:3636

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن مکّار، چون یوسف به او نمی‌نگریست، خانه را با تصویرهای خودش پر کرد. معنا: این بیت به حیلهٔ زلیخا اشاره دارد که چون یوسف از نگاه کردن به او خودداری می‌کرد، دیوارهای اتاق را با نقاشی‌های صورت خود پوشاند تا یوسف ناچاراً او را ببیند.

شرح

این بیت از داستان یوسف و زلیخا می‌آید، حکایتی که مولانا از آن برای بیان یکی از عمیق‌ترین حقایق هستی بهره می‌برد. زلیخا که می‌خواست یوسف را به دام عشق یا هوس خود افکند، حیله‌ای به کار بست: دستور داد تمام دیوارهای اتاقی که یوسف را بدان فراخوانده بود، با نقش صورت او، زلیخا، آراسته شود. هدفش این بود که اگر یوسف از شرم چشمان خود را فرو می‌بست یا قصد فرار می‌کرد، به هر سو که نظر می‌افکند، ناچاراً چهرهٔ زلیخا را ببیند و مفتون او شود. این بیت دقیقاً این لحظه را توصیف می‌کند: «چونکه یوسف سوی او می‌ننگرید / خانه را پر نقش خود کرد آن مکید» — آن زن حیله‌گر، چون یوسف به او نمی‌نگریست، خانه را از نقش خود پر ساخت.

اما مولانا، به رسم خود، از این صحنهٔ فریب و حیله یک جهش بلند می‌کند. او از داستان زلیخا فراتر می‌رود و آن را به مثابه‌ یک تمثیل برای حکمت الهی به کار می‌برد، اما با یک وارونه‌سازی عظیم. مولانا می‌گوید که خداوند نیز این جهان را پر از «صورت» خود کرده است، اما نه برای فریب، بلکه برای آشکارگی. این جهان، به تعبیر عرفا، آینهٔ خداوند است. آدمی، بزرگترین و کامل‌ترین آینهٔ الهی است، اما همهٔ کائنات، از حیوان و نبات گرفته تا کوه و دریا، هر کدام روزنه‌ای و دریچه‌ای هستند که خداوند سر از آن بیرون آورده و خود را به ما نشان می‌دهد.

مولانا در ادامه می‌فرماید: «بهر دیده روشنان یزدان فرد / شش جهت را مظهر آیات کرد». یعنی برای دیدگان روشن و بیدار، خداوند یگانه، تمامی شش جهت عالم را مظهر آیات و نشانه‌های خود قرار داده است. هر سو که می‌نگری، نشان او را می‌بینی. این همان نکته‌ای است که قرآن کریم نیز بدان اشاره دارد: «فأینما تولوا فثم وجه الله» — به هر سو که رو کنید، وجه‌الله همان جاست. خانهٔ عالم به تمامی با تمثال او مزین شده، اما نه تمثالی که فریبنده باشد، بلکه حضوری که آشکارا به خود او اشاره دارد.

تفاوت کلیدی میان نگاه عاشق و غیرعاشق در همین جاست. مولانا می‌گوید: «آنکه عاشق نیست، او در آب در / صورت خود بیند ای صاحب بصر». کسی که از عشق بی‌بهره است، وقتی به آینه یا به آب می‌نگرد، تنها خود را می‌بیند. عشق کار خودبینی را برمی‌اندازد و آدمی را از قفس «ایگو» رها می‌کند. اما وقتی «صورت عاشق چو فانی شد در او»، یعنی در معشوق، دیگر خودی نمی‌ماند تا در آینه دیده شود. آنگاه عاشق در آب، معشوق را می‌بیند.

اینجاست که «حسن حق بینند اندر روی حور». حتی در زیبارویان بهشتی (حوران)، این عاشقان، حسن خود حور را نمی‌بینند، بلکه حسن الهی را می‌بینند. این همان «غیرت» الهی است. خداوند، به دلیل غیرت خود، نمی‌پذیرد که معشوقی جز او باشد. عشق الهی «شرکت‌سوز» است؛ هرچه غیر اوست را از میان برمی‌دارد تا تنها او بماند. این غیرت، بر عاشقان و صادقان است، نه بر زشت‌رویان، چرا که خداوند می‌خواهد این عاشقان دل به غیر او نبندند و در دام معبودهای دروغین نیفتند. بنابراین، این بیت، از تمثیل فریب زلیخا آغاز می‌شود، اما به عالی‌ترین تجلیات آشکارگی و غیرت الهی در آینهٔ آفرینش ختم می‌گردد.

نکات کلیدی

  • بیت، حیلهٔ زلیخا را به مثابه تمثیلی برای آشکارگی و حضور خداوند در جهان به کار می‌گیرد.
  • جهان، برخلاف حیلهٔ زلیخا، برای فریب آفریده نشده، بلکه آینه‌ای برای نمایش جمال الهی است.
  • خداوند «شش جهت» عالم را «مظهر آیات» خود کرده است؛ هر سو که بنگریم، نشان او را می‌یابیم.
  • عشق، حجاب خودبینی را کنار می‌زند و عاشق را قادر می‌سازد تا وجه‌الله را در همه چیز ببیند.
  • «غیرت» الهی اجازه نمی‌دهد که معشوقی جز او باشد و «شرکت‌سوز» است، یعنی هرچه غیر اوست را محو می‌کند.

Sources: d6-s80 · 01:00:09

❋

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.