Leggi› Libro 6› La storia della sentinella che rimase in silenzio mentre i ladri portavano via tutte le merci dei mercanti, e dopo di che cominciò a gridare e a fare la sentinella.› Distico 556

M6:556 — شاه لا تاسوا علی ما فاتکم / کی شود از قدرتش مطلوب گم

شاه لا تاسوا علی ما فاتکمکی شود از قدرتش مطلوب گم
✦ Renderizza questo beyt in Italiano

M6:556

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — dalle sue lezioni registrate sul Masnavi

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خدایی که گفت: «بر آنچه از دستتان رفته، افسوس مخورید» / چگونه از قدرت بی‌منتهای او چیزی گم می‌شود و مطلوب از بین می‌رود؟ معنا: مولانا با اشاره به آیهٔ قرآن، تأکید می‌کند که خداوند خود از زیان و از دست دادن مبراست؛ پس بندگان نیز باید دلبستگی بیش از حد به امور دنیوی را رها کنند، زیرا آنچه نزد اوست، هرگز گم نمی‌شود.

شرح

مولانا در این بیت، که با نقل قولی مستقیم از کلام الهی در قرآن کریم آغاز می‌شود، به نکته‌ای بنیادین در باب سلوک معنوی و نسبت انسان با فقدان و نایافته‌ها اشاره می‌کند. پیش از این بیت، مولانا از حکایت پاسبانی سخن راند که پس از تاراج کاروان، شروع به طبل‌زدن و فریاد می‌کند. اشاره به این نکته که حتی «حنین بی‌نمک» — یعنی ندبه و ناله‌ای که شاید در وقت و موقعیت خودش نباشد و پس از از دست رفتن فرصت سر داده شود — بهتر از غفلت و بی‌خبری کامل است، زمینه‌ای برای ورود به این بیت می‌شود. انسان جایزالخطا است و فرصت‌ها را گاه از کف می‌دهد، ولی خداوند، آری، مطلقاً از نقص و فقدان مبراست.

شاهی که این سخن را گفته است، یعنی همان خداوند متعال، خود فرموده است: «لکیلا تاسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم» (سوره حدید، آیه ۲۳). امام علی (ع) نیز، طبق نقل، زهد حقیقی را یافتن میان همین دو عبارت قرآنی دانسته‌اند: نه از آنچه از دستتان می‌رود، بیش از اندازه تأسف بخورید و نه از آنچه به دستتان می‌آید، بیش از حد شادی کنید. این نهی از افراط در دلبستگی به امور دنیوی است؛ زیرا دلبستگی شدید به داشته‌ها، بی‌گمان به اندوهی جانکاه در فقدان آنها منجر خواهد شد. پس حد نگه داشتن و میانه روی، اینجاست که اهمیت پیدا می‌کند. این قاعده، بی‌تردید، در قلمرو عقلانیت و زندگی عاقلانه جاری است؛ اما در پهنه عشق، حکایت، حکایتی دیگر است و دلبستگی‌ها معنایی دیگر پیدا می‌کنند.

تأکید مولانا در نیم‌بیت دوم بر «قدرت» الهی، پیامی از جنس امید و اطمینان است. او می‌پرسد: چگونه ممکن است که از قدرت بی‌نهایت الهی، مطلوب حقیقی انسان «گم» شود؟ ما انسان‌ها ممکن است فرصت‌ها را از دست بدهیم، گاه بی‌گاه و بی‌موقع به درگاه حق بنالیم، یا در دعا و تضرع حضور قلب نداشته باشیم. اما این‌ها ذره‌ای از قدرت و ظرفیت و مهربانی حق نمی‌کاهد. خداوند «قادر» است، «عزیز» است — و عزیز هم به معنای «گرامی» است و هم به معنای «نیرومند» — و از او چیزی فوت نمی‌شود. هیچ مطلوب و هیچ گوهری از دسترس قدرت او دور نمی‌ماند. این بدان معناست که آنچه ما به راستی از او می‌خواهیم و آنچه مقصود نهایی ماست، نزد او محفوظ است و فقدان، در ساحت او، راهی ندارد. این بینش، انسان را از ناامیدی در برابر کاستی‌ها و ناکامی‌های خویش رها می‌سازد و او را به سوی منبع بی‌کران قدرت و رحمت هدایت می‌کند.

نکات کلیدی

  • اصل قرآنیِ عدم دلبستگی افراطی به داشته‌ها و رنج نبردن بی‌حد از نداشته‌ها.
  • قدرت الهی مطلق است؛ هیچ مطلوب حقیقی از حوزه قدرت او خارج نمی‌شود و گم نمی‌گردد.
  • حتی ندبه و نالهٔ «بی‌نمک» (نابجا یا ناقص) بهتر از غفلت کامل و بی‌خبری است.
  • زهد به معنای ترک دنیا نیست، بلکه به معنای تعدیل دلبستگی‌های عاطفی به امور دنیوی است.
  • محدودیت‌های انسان در برابر بی‌زمانی و ظرفیت بی‌کران الهی.

Sources: d6-s12 · 02:45:48 d6-s12 · 02:05:04 d6-s12 · 02:54:22

❋

به زبانِ تو — La tua lingua · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.