読む 巻 6 スルタン・マフムードとヒンドゥーの奴隷の物語 対句 1431

M6:1431 — جان مادر چشم روشن گویدت / جز غم و حسرت از آن نفزویدت

جان مادر چشم روشن گویدتجز غم و حسرت از آن نفزویدت
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:1431

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن فرد (نادان یا منافق) به تو می‌گوید: «جان مادر، ای چشم روشن من»، / اما از این سخنان جز غم و حسرت چیزی به تو نخواهد افزود. معنا: این بیت هشدار می‌دهد که سخنان فریبنده و مهرآمیز ظاهریِ فرد نادان و بی‌شخصیت، سرانجام جز اندوه و پشیمانی برای شما به بار نمی‌آورد.

شرح

این بیت در ادامهٔ شرح من دربارهٔ شخصیت «جاهل» و «منافق» می‌آید. مولوی این نوع افراد را «دوآلت» توصیف می‌کند، یعنی موجودی که ثبات شخصیتی ندارد و مانند خنثی‌ها، بین دو جنس در نوسان است؛ گاهی خود را مرد می‌نمایاند و گاهی زن. چنین کسی بی‌شخصیت یا دو شخصیتی است که امروز به یک رنگ است و فردا به رنگی دیگر. سعدی نیز این‌گونه افراد را «هیچ‌کس» می‌نامد و می‌گوید: «هر کجا دیدی این‌چنین کس را / التفاتش مکن که هیچ‌کسی‌ست.»

حال، این فرد جاهل، با اینکه «فعل هر دو بی‌گمان پیدا شود»، به ظاهر مهربان و خوش‌سخن است. او با کلماتی فریبنده و شیرین، همچون «جان مادر، چشم روشن من»، به شما نزدیک می‌شود. اما باید دانست که این «دوستی جاهل شیرین‌سخن» چون «سم کهن» است، یعنی زهر دیرینه‌ای که اثرش دیر مشخص می‌شود اما کشنده است.

مولوی برای روشن کردن این «مهربانی جاهلانه» مثالی عمیق می‌آورد: مادری که از روی جهل، مهربانی می‌کند اما به فرزندش زیان می‌رساند. مثلاً به پدر می‌گوید: «این بچه‌ام از بس به مکتب رفت، نزار شد.» و یا به طعنه می‌افزاید: «اگر بچهٔ زن دیگر بود، این‌گونه با او رفتار نمی‌کردی.» این مادر ناآگاه، گمان می‌کند دارد از سر شفقت رفتار می‌کند، اما در واقع، مانع رشد فرزندش می‌شود. این همان «فشار» (یاوه) است که از دهان او خارج می‌شود، نه از سر سوء نیت، که از سر نادانی.

نتیجهٔ این‌گونه سخنان و «مهر مادر جاهل» – که در ظاهر شیرین و دلسوزانه است – چیزی جز «غم و حسرت» نخواهد بود. درست مثل آن ضرب‌المثل قدیمی که می‌گوید: «سیلی بابا به از حلوای او.» یعنی گاهی اوقات، یک تربیت خشن اما آگاهانه و از سر خیر، بسیار بهتر از مهربانی نادانی است که جز فریب و زیان به بار نمی‌آورد. پس، هشیار باشید که سخنان ظاهراً شیرین از دهان نادانان، عاقبتی جز پشیمانی و اندوه ندارد.

نکات کلیدی

  • سخنان فریبندهٔ فرد نادان یا منافق، در نهایت جز اندوه به بار نمی‌آورد.
  • بی‌ثباتی شخصیتی و دو رویی، حتی در قالب مهربانی، زیان‌بار است.
  • مهربانی برخاسته از جهل، مانع رشد و کمال حقیقی می‌شود.
  • سخنان شیرین جاهل، همچون زهری کهنه، دیر اثر اما کشنده است.
  • یک حقیقت تلخ اما آگاهانه، بر مهربانی ظاهری و نادانانه برتری دارد.

Sources: d6-s29 · 00:30:13 d6-s29 · 00:31:49 d6-s29 · 00:32:38

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.