読む 巻 6 テルメドのサイイド王が布告を出す。「三日か四日のうちにサマルカンドへ行く者には、重要な仕事のために、ローブ、馬、奴隷、女奴隷、そして多くの黄金を与える」と。この布告を村で聞いた道化が、王のもとへ早馬でやってきて「私はどうしても行けません」と言う 対句 2605

M6:2605 — تا خورد مر گوشت را در زیر آن / نیم سودی باشد و پنجه زیان

تا خورد مر گوشت را در زیر آننیم سودی باشد و پنجه زیان
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:2605

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا آن چرک گوشتِ زیرین را بخورد، این [مرهمِ نابجا] سودی اندک و پنجاه برابر زیان دارد. معنا: اگر با زخمی عمیق و چرکین، به جای درمان ریشه‌ای و دشوار، تنها با نرمی و مرهم برخورد کنیم، این آسودگیِ ظاهری سودی ناچیز دارد؛ اما در نهایت، پنجاه برابر زیان به بار می‌آورد و موجب فساد بیشتر می‌شود.

شرح

این بیت در بستر بحث عمیق مولانا پیرامون عدالت و جایگاه امور قرار می‌گیرد؛ حقیقتی که من بارها بر آن پای فشرده‌ام. مولانا در مثنوی با قاطعیت می‌فرماید: «عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش / ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش». یعنی عدالت چیزی جز قرار دادن هر چیز در جایگاه شایستهٔ خود نیست و ظلم، دقیقاً برعکس آن. این نگاه به عدالت، فهم ما را از خیر و شر مطلق دگرگون می‌کند، چرا که مولانا آشکارا بیان می‌دارد: «خیر مطلق نیست زین‌ها هیچ چیز / شر مطلق نیست زین‌ها هیچ نیست / نفع و ضرر هر یکی از موضع است». هیچ عملی به خودیِ خود و فی‌نفسه خیر یا شر مطلق نیست؛ بلکه نیک و بد بودن آن کاملاً وابسته به موضع و بستر وقوع آن است.

در چنین فضایی، این بیت به مثابه یک مثال روشن و کوبنده از این اصل بنیادین ظاهر می‌شود. مولانا قیاسی طبی به دست می‌دهد: «شق باید ریش را مرهم کنی / چرک را در ریش مستحکم کنی». وقتی زخمی عمیق، مثلاً یک دمل چرکین، نیازمند «شقّ» است — یعنی باید با تیغ شکافته شود تا چرک از آن خارج گردد، عملی که به ظاهر خشن و دردناک است — اگر به جای این کار لازم، با نرمی و مهربانیِ نابجا، بر آن مرهم بگذاریم، چه اتفاقی می‌افتد؟ نتیجه این می‌شود که «چرک را در ریش مستحکم کنی»، یعنی چرک به جای خروج، در عمق زخم تثبیت و گسترده می‌شود.

اینجاست که بیت مورد بحث ما پرده از نتیجهٔ این نرمیِ نابجا برمی‌دارد: «تا خورد مر گوشت را در زیر آن / نیم سودی باشد و پنجه زیان». آن چرک پنهان، آهسته آهسته گوشت‌های زیرین را می‌خورد و حتی به استخوان می‌رسد. «نیم سودی» که از این مرهم نهادن حاصل شده، همان آرامش و رنج نبردنِ ظاهری و موقتی است؛ اما «پنجه زیان» اشاره به آن پنجاه برابر آسیب و خسارت جبران‌ناپذیری دارد که در درازمدت متوجه فرد می‌شود. این زیان، نه فقط محدود به جسم بیمار، که می‌تواند شامل زیان‌های روحی و اجتماعی نیز باشد؛ نظیر آن «سیلی» که به فرد «خبیث» زده می‌شود تا او را از خبث بپالاید و از عواقب وخیم‌تری چون «گردن زدن» برهاند.

فهم این نکته، اهمیت «علم» و بصیرت را در نظام فکری مولانا برجسته می‌کند؛ آنجا که می‌گوید: «علم از این رو واجب است و نافع است». علم به معنای کلیِ دانش نیست، بلکه دانشی‌ست در باب «مواضع اشیاء»، یعنی تشخیصِ جایگاه و زمان مناسب برای هر عمل و سخنی. بدون این بصیرت، ما سودی ناچیز را به بهای زیان‌های بزرگتر می‌پذیریم و در دام نرمیِ بی‌جا می‌افتیم. این درس مولانا، هم در حوزهٔ سیاست و حکمرانی قابل تطبیق است، و هم در تربیت و تهذیب نفس. گاه شفقت حقیقی، در خشونتِ بجاست و گاه ستم، در نرمیِ بی‌مورد.

نکات کلیدی

  • عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در جایگاه شایستهٔ آن است؛ نه نرمیِ مطلق و نه خشونتِ مطلق.
  • هیچ عملی فی‌نفسه خیر یا شر مطلق نیست؛ نیک و بد بودن آن کاملاً به بستر و موضع وقوعش بستگی دارد.
  • نرمی و شفقتِ بی‌جا، در مواجهه با مشکلات عمیق، سودی اندک و زیانی بسیار در پی خواهد داشت.
  • علم و بصیرت در تشخیصِ جایگاه درست هر عمل، برای پرهیز از آسیب‌های پنهان، ضروری است.
  • گاهی درمان سخت و دردناک، همان راه حقیقیِ نجات از فساد و تباهی است؛ مانند شکافتن دمل چرکین.

Sources: d6-s59 · 03:57:37 d6-s59 · 04:06:20 d6-s59 · 04:14:00

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.