読む 巻 6 ブハラの「世界の棟梁」の物語。口頭で慈善を求めた者は、彼の惜しみない一般の施しから除外された。その貧しい学者は、忘れっぽさと過度の貪欲と性急さゆえに、口頭で「世界の棟梁」の行列で施しを求めたので、彼は顔を背けた。その学者は毎日新しい計略を企て、時にはチャードルの下に隠れて女装し、時には目を閉じて盲目のふりをした。しかし、「世界の棟梁」はその見識力で彼を見分けたなど 対句 3799

M6:3799 — زر به کاغذپاره‌ها پیچیده بود / تا وجودش بود می‌افشاند جود

زر به کاغذپاره‌ها پیچیده بودتا وجودش بود می‌افشاند جود
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:3799

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: زر در کاغذپاره‌ها پیچیده شده بود. او تا زمانی که وجود داشت، بخشش و کرم خود را نثار می‌کرد. معنا: این بیت بخشش بی‌توقع و مستمر خواجه صدر جهان را وصف می‌کند که بی‌آنکه کسی از او طلب کند، با خلوص تمام به نیازمندان کمک می‌رساند.

شرح

این بیت، تصویری ناب از عالی‌ترین مراتب بخشش را پیش روی ما می‌نهد؛ تصویری که در داستان صدر جهان بخارا نقش می‌بندد و نشان می‌دهد که چگونه یک انسان می‌تواند به خوی الهی متصف شود. صدر جهان، طبق شرطی که نهاده بود، از کسانی که با زبان طلب می‌کردند، روی برمی‌تافت؛ اما بی‌آنکه نیازمندان سخن بگویند، زر را در کاغذپاره‌ها می‌پیچید و نثار می‌کرد. این «کاغذپاره‌ها» نکته‌ای ظریف دارد: زر، این فلز گرانبها، در چیزی بی‌ارج پیچیده می‌شود تا خودِ عمل بخشش، عاری از هرگونه تظاهر و خودنمایی باشد. اینجا ارزش در ذات بخشش است، نه در جلال و جبروتِ ظاهر آن.

مولانا در این بیت به وضوح بر دو خصلت بنیادین این بخشش تأکید می‌کند: اول، «تا وجودش بود می‌افشاند جود» که بیانگر استمرار و پیوستگی بی‌وقفهٔ این کرم است. بخشش برای صدر جهان، نه یک عمل عارضی و گاه‌گاهی، بلکه جزء ماهیت و هستی اوست. این خصلت را، بی‌درنگ، مولانا با پاک‌بازیِ خورشید و ماه قیاس می‌کند. خورشید و ماه، بی هیچ چشم‌داشتی، نور و گرما و ضیا می‌دهند. آن‌ها بی‌مزد و بی‌منت و بی‌سبب و بی‌علت می‌بخشند؛ چنانکه حق‌تعالی کریم علی‌الاطلاق است و انبیاء، با خوی الهی خود، هیچ مزدی از مردم طلب نمی‌کردند. این «پاک‌بازی» یعنی باختنِ پاک و خالص، یعنی هرچه داری ببازی و منتظر هیچ بازگشتی و پاداشی نباشی. عشق، چنین قماری است که در آن برنده و بازنده نیست؛ خود عاشقی، عین مقصود و غایت است.

من این را همان نکتهٔ اساسی می‌دانم که ویلیام بلیک، شاعر انگلیسی، به زیبایی بیان کرده است: «اگر ماه و خورشید لحظه‌ای تردید کنند، بی‌درنگ خاموش خواهند شد.» تردید، محاسبه و توقف، با ماهیت بخشش حقیقی در تضاد است. بخششِ اصیل، تردیدبردار نیست؛ محضیّتِ خود را دارد و بدون وقفه و محاسبه جریان می‌یابد. صدر جهان نیز چنین بود؛ تا زمانی که وجودش بود، یعنی تا زمانی که نفَس می‌کشید و حیاتی داشت، این فیض را می‌افشاند.

از دیدگاه عمیق‌تر، مولانا خورشید را نمادی از آن فنایی می‌بیند که غایت کمال سالک است. خورشید با نورفشانی خود، ذره‌ذره به سوی خاموشی و «نیست شدن» می‌رود و تمام وجودش را به دیگری می‌دهد. این فنای در بخشش، همان سرنوشت والایی است که برای عاشقان و سالکان حقیقی مقدر است. در چنین مقامی، فرد از مراتب شکر و شکایت نیز فراتر می‌رود، زیرا این‌ها مستلزم دوگانگی و فاصله است. بخشش، در اینجا، نه عملی برای رسیدن به مقامی، بلکه عینِ مقام است؛ تجلی هستی‌ای که خود را در بذل و ایثار می‌یابد.

نکات کلیدی

  • بخشش حقیقی، بی‌توقع، بی‌سبب، بی‌مزد و بی‌منت است، همچون فیض الهی و نور خورشید.
  • جود و کرم واقعی جزو ذات و هستی شخص است و تا زمانی که فرد وجود دارد، جریان می‌یابد.
  • استمرار و بی‌توقف بودن در بخشش، نشانهٔ خلوص نیت و فاصله گرفتن از هرگونه محاسبهٔ نفسانی است.
  • بذل بی‌دریغ وجود و نثار خویشتن، مسیری به سوی فنا و والاترین کمال روحانی است.

Sources: d6-s85 · 00:15:40 d6-s85 · 00:17:15 d6-s85 · 00:19:30 d6-s85 · 00:20:45

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.