読む 巻 6 ブハラの「世界の棟梁」の物語。口頭で慈善を求めた者は、彼の惜しみない一般の施しから除外された。その貧しい学者は、忘れっぽさと過度の貪欲と性急さゆえに、口頭で「世界の棟梁」の行列で施しを求めたので、彼は顔を背けた。その学者は毎日新しい計略を企て、時にはチャードルの下に隠れて女装し、時には目を閉じて盲目のふりをした。しかし、「世界の棟梁」はその見識力で彼を見分けたなど 対句 3837

M6:3837 — یک عنایت به ز صد گون اجتهاد / جهد را خوفست از صد گون فساد

یک عنایت به ز صد گون اجتهادجهد را خوفست از صد گون فساد
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:3837

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: یک توجه و کرم الهی از صد گونه کوشش و اجتهاد برتر است؛ زیرا کوشش‌های بشری از صدها آفت و فساد در امان نیست. معنا: این بیت بیان می‌کند که عنایت و لطف خداوند، از هرگونه تلاش و تکاپوی انسانی ارزشمندتر است، چرا که تلاش انسان همواره در معرض آفات و انحرافات قرار دارد.

شرح

این بیت یکی از گزاره‌های بنیادین مولاناست در باب جایگاه انسان و نسبت او با تقدیر الهی؛ گزاره‌ای قاطع و بی‌تردید. او با صراحتی کم‌نظیر، دستاورد صد گونه کوشش و اجتهاد انسانی را در برابر یک «عنایت» الهی ناچیز می‌شمارد. مولانا در اینجا تقریباً مسائل را به «بخت» حواله می‌کند، اما نه به معنای بخت‌گرایی عامیانه، بلکه بخت در اینجا همان توجه ویژه و کرم خاص الهی است که به تعبیر او، توزیع نابرابر دارد.

من سال‌هاست بر این نکته تأکید کرده‌ام که جهان و نعمت‌های آن، چه مادی و چه معنوی، به یکسان توزیع نشده‌اند. همان‌طور که طبیعت برخی سرزمین‌ها سرسبز و پرآب است و برخی دیگر کویری و تشنه، و همان‌طور که آدمیان از نظر هوش، زیبایی، سلامت جسم و ژنتیک نابرابرند، در بهره‌مندی از «عنایت» الهی نیز یکسان نیستند. این حقیقتی است که عارفان هیچ‌گاه از آن پرده‌پوشی نکرده‌اند و مولانا نیز در این بیت و ابیات پس از آن، به همین واقعیت اشاره دارد.

اما چرا اجتهاد و کوشش انسانی در این مقایسه تا این حد فرو دست است؟ مولانا دلیلش را فوراً بیان می‌کند: «جهد را خوف است از صد گون فساد». کوشش و تلاش انسانی، به تنهایی، هزاران آفت و فساد در پیش رو دارد. سلوکِ مبتنی بر صرفِ جهد و کوشش، راهی است کند و پُرخطر. اینجاست که مولانا تمایز کلیدی میان سلوک «زاهدانه» و «عاشقانه» را برجسته می‌کند. سلوک زاهد، که بر پایه جهد و تقوا بنا شده، راهی است «کند» و «به پا» می‌تازد، شبیه به دوچرخه یا اتومبیل. این کندی، او را در معرض خستگی، دل‌سردی، فریب شیطان، بیماری و نرسیدن به مقصد قرار می‌دهد. چه بسیار سالکان کوشنده‌ای که در نیمه راه، خسته و پشیمان شدند و یا مورد هجوم آفات درونی و بیرونی قرار گرفتند.

اما سلوک عاشقانه، راهی است «تند» و «پران‌تر از برق و هوا»، شبیه به هواپیما. عاشقان نه با پا که با بال عشق می‌پرند. این سرعت و گرمی در راه سلوک، از آفات و فسادهای آن می‌کاهد. پشیمانی، که به گمان من یکی از مهلک‌ترین آفات راه سلوک است، مجال بروز نمی‌یابد. مولانا خود می‌گوید: «خود پشیمانی نروید از عدم / چون ببیند گرمی صاحب قدم». آنکه با حرارت و سرعت می‌رود، پشیمانی را تاب ایستادگی در برابر خود نمی‌یابد.

در نهایت، این بیت دعوتی است به رها کردن «حیله»ها و تدابیر نفسانی. همان‌طور که صوفیان می‌گویند: «الحیلة ترک الحیلة»؛ بهترین حیله، حیله نکردن است. این به معنای انفعال نیست، بلکه به معنای سپردن خویش به دست عنایت و لطف آن یگانه است که اگر او بخواهد، راه صد ساله را در یک شب می‌توان رفت و از صد گونه فساد در امان ماند.

نکات کلیدی

  • برتری عنایت و لطف الهی بر هرگونه تلاش و کوشش انسانی.
  • آفات و فسادهای بی‌شمار که جهد و کوشش صرف انسانی را تهدید می‌کند.
  • تمایز میان سلوکِ زاهدانه (آهسته و پرخطر) و سلوک عاشقانه (تندرو و ایمن).
  • «پشیمانی» به عنوان یکی از مهم‌ترین آفات راه کند و طولانی سلوک.
  • ضرورت رها کردن تدابیر نفسانی و تکیه بر کرم و عنایت حق.
  • اشاره به توزیع نابرابر مواهب و عنایات الهی در جهان.

Sources: d6-s86 · 21:24:00 d6-s86 · 22:04:00 d6-s86 · 23:11:00 d6-s86 · 38:18:00 d6-s86 · 40:01:00

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.