読む 巻 6 彼らが中国の都に身を隠してしばらく滞在し、長兄の我慢が限界に達した後、「私は行く、さようなら。自分を王に差し出そう。しかし、私の目的を達成する足が、あるいは、私の頭を犠牲にする足が、あるいは、目的と望みに到達するか、あるいは、心臓を失うように頭を置くか」と言って、彼の兄弟たちの忠告が彼に何の役にも立たなかったこと。「おお、恋人を非難する者よ、神が迷わせた一団をどうして導けるだろうか」など 対句 4159

M6:4159 — صبر من مرد آن شبی که عشق زاد / درگذشت او حاضران را عمر باد

صبر من مرد آن شبی که عشق زاددرگذشت او حاضران را عمر باد
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:4159

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: صبر من در شبی که عشق پا به جهان گذاشت، مرد؛ مرگ او بر حاضران مبارک باد و عمرتان دراز باد. معنا: این بیت بیان می‌کند که عشق و صبر در یک دل نمی‌گنجند و با ظهور عشق، صبر ناگزیر از میان می‌رود؛ و این مرگ صبر، نه تنها جای دریغ ندارد که حتی شایسته شادباش است.

شرح

این بیت، اعلان آشکار جنگ میان عشق و صبر است، که مولانا آن را با قاطعیت تمام در مقامِ برادر بزرگ‌تر عاشق‌پیشه در دفتر ششم مثنوی بیان می‌کند. مولانا در جای دیگری می‌گوید: «این گلوی صبر می‌گیرد فشار / تا خنک گردد دل عشق، ای سوار.» این دو بیان، یک حقیقت را می‌رسانند: عشق، صبر را نه فقط یک‌بار بلکه مدام می‌فشارد و خفه می‌کند. در شب تولد عشق، صبر به مثابه موجودی نامطلوب، می‌میرد و این مرگ مایهٔ خنکی دل عشق است. این نیست که عشق در دلی فرود آید و صبر همچنان در آن دل جای داشته باشد؛ محال است. تولد عشق، خود کفن صبر است.

من این را موضعی نادر در مثنوی نمی‌دانم، بلکه باید آن را از تجلیات قطعی و بی‌تزلزل مولوی در باب ماهیت عشق دانست. او حتی در دیوان شمس، پس از گله‌ای گذرا از «ستم» معشوق، بی‌درنگ زبان می‌گزد و خود را مؤاخذه می‌کند. اما در باب صبر و عشق، هیچ تردیدی به خود راه نمی‌دهد. مرگ صبر، نه یک اتفاق ناگوار که لازمه و شرطِ حیاتِ عشق است. عاشقان، کسانی‌اند که صبوری را برنمی‌تابند؛ آن برادر بزرگ‌تر عاشق در داستان دفتر ششم، همین را می‌گوید که: «با کی سخن می‌گویی؟ عقلی برای من نمانده است. دلی نه. گفتی که صبور باش. هیهات! دل موضع صبر بود و بردی.» سعدی نیز به ظرافت همین نکته را تایید می‌کند: «دلی که عاشق و صابر بود مگر سنگ است؟ / ز عشق تا به صبوری هزار فرسنگ است.»

این «درگذشت او، حاضران را عمر باد» نشانه‌ای است از نگاه خاص مولانا به این واقعه. این یک مرثیه نیست، یک تبریک است. گویی صبر، غولی بوده که راهِ عاشق را بر وصال می‌بسته و اکنون که مرده، راه باز شده و می‌توان به راه پرخون عشق رفت. در منظومه فکری مولانا، صبر در مسیر عشق نه فضیلت، که رذیلت است، چرا که نشانه‌ای از سر تسلیم فرود آوردن به فراق و جدایی است، حال آنکه عشق طالب وصل است. جدایی برای مولانا، راه است، نه مقصد. و در این راه، ایستایی و صبر جایی ندارد. "صوفی ابن‌الوقت" باید بود، نه اسیر گذشته و آرزومند آینده‌ای دور. این بیت، به روشنی، اعلام خودمختاری عشق و سرپیچی کامل آن از هرگونه قید و بند و آدابی است که عقل یا عرف بر آن تحمیل می‌کند.

نکات کلیدی

  • عشق و صبر دو متضاد هستند؛ با ظهور عشق، صبر از میان می‌رود.
  • مرگ صبر، برای عاشق و بر مسیر عشق، نه یک فاجعه که یک رهایی و عامل پیشروی است.
  • برکت «حاضران را عمر باد» نشان از جشن و شادمانی بر این مرگ است، نه سوگ بر آن.
  • مقام عشق در نزد مولانا آن‌قدر والاست که هیچ قید و قاعده، از جمله صبوری، بر آن روا نیست.
  • این بیت، نمادی از رها شدن از قیدهای نفسانی برای طی کردن راه بی‌تابی و بی‌قراری در طریق حق است.

Sources: d6-s14 · 00:28:45 d6-s14 · 00:31:44 d6-s14 · 00:34:37 d6-s92 · 04:33:51 d6-s93 · 14:06:00

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.