読む› 巻 6› あの狩人の物語。彼は草に身を隠し、花とチューリップの束を帽子のように頭に被っていたので、鳥たちは彼を草だと思った。しかし、賢い鳥は少し匂いを嗅ぎ、「これは人間に違いない。こんな形の草は見たことがない」と感じた。しかし、完全には匂いを嗅ぎ取れず、彼の策略に騙された。なぜなら、最初の知覚では確証がなかったが、二度目の策略の知覚では確証があったからである。それは貪欲と欲望であり、特に極度の必要と貧困の際にはそうである。預言者（彼の上に平安あれ）は言われた。「貧困は不信仰に至りそうになる」。› 対句 443

M6:443 — چون به آخر فرد خواهم ماندن / خو نباید کرد با هر مرد و زن

چون به آخر فرد خواهم ماندنخو نباید کرد با هر مرد و زن
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:443

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چون در پایان، تنها و یکتا خواهم ماند، نباید با هیچ مرد و زنی خو بگیرم.

معنا: این بیت، که از زبان صیادی فریبکار بیان می‌شود، می‌گوید چون انسان در نهایت هنگام مرگ تنها خواهد بود، بهتر است از همین حالا از مردم کناره گرفته و با کسی انس نگیرد تا به تنهایی عادت کند.

شرح

این بیت، از زبان صیادی فریبکار روایت می‌شود که می‌خواهد مرغی را به دام اندازد. او خود را در میان برگ و گیاه پنهان کرده و با ژست یک زاهد گوشه‌گیر، برای مرغ کوچک چنین استدلال می‌کند. ظاهر کلامش حکیمانه می‌نماید: «چون به آخر فرد خواهم ماندن، خو نباید کرد با هر مرد و زن.» او می‌گوید که سرانجام هر انسانی، تنهاییِ مرگ است. «به قول آن فیلسوف، همه ما تنها خواهیم مرد.» پس، چه بهتر که آدمی از همین امروز با خلق دوری کند تا به تنهایی خو گیرد و با آن انس یابد. این ظاهراً دعوتی است به خلوت‌گزینی و انصراف از تعلقات دنیوی.

اما آیا این سخن، نظر نهایی مولاناست؟ هرگز. در مثنوی، شخصیت‌ها اغلب دیدگاه‌های خود را بیان می‌کنند که گاهی آینه‌ای از حکمت‌های ناقص یا حتی گمراهی‌هاست تا مولانا بر بستر آن‌ها، معرفت عمیق‌تر خود را بگستراند. این صیاد، با این کلام ظاهراً زاهدانه، در پی فریفتن است. استدلال او، بوی تنهایی اگزیستانسیالیستی می‌دهد؛ همان «تنهایی» که انسان خود را بی‌کس و رهاشده می‌بیند. حال آنکه، مولانا از «جدایی» سخن می‌گوید، نه «تنهایی» محض. جدایی از اصل و از معشوق، که همواره همراه با یاد و امید وصل است. در جدایی، حتی اگر از خلق دور باشی، از معشوق جدا نیستی؛ او نزدیک‌تر از تو به توست، و این خود تویی که از او دوری. این «جدایی» با «تنهایی»‌ای که صیاد بر آن تأکید می‌کند، متفاوت است. «تنهایی» صیاد، به نوعی از فقر ناشی می‌شود؛ فقرِ لقمه‌ای که او را به حرص و طمع می‌کشاند، نه «فقر حق» و بینش عارفانه.

صیاد در بیت بعدی، استدلال خود را کامل‌تر می‌کند: «رو بخواهم کرد آخر در لحد / آن به آید که کنم خو با احد.» او مدعی می‌شود که اگر قرار است در نهایت با خداوند تنها باشی، پس از همین حالا باید با «احد» خو بگیری و از بیگانگان ببُری. این نیز به ظاهر کلامی متین و عرفانی است، اما در عمق، می‌تواند بهانه‌ای برای کناره‌گیری از جامعه و وظایف انسانی باشد. مولانا، با آنکه بر اهمیت خلوت و انقطاع از غیر حق تأکید دارد، اما راه فقر و زهد را از فقر و آزمندی صوفیان خانقاهی و یا فریبکارانی چون این صیاد کاملاً جدا می‌داند. در نگرش او، «خو کردن با احد» نه از سر ترس از تنهاییِ مرگ، که از سر عشق و اشتیاق به وصال و بازگشت به وطن اصلی است. مولانا بارها بر «قوت حق» تأکید می‌کند که آدمی را از طمع و آزمندی رها می‌سازد، وگرنه فقر تنها موجب کفر و افتادن در دام فریب خواهد شد. بنابراین، سخن صیاد را باید در بستر مکری که او برای شکار مرغ چیده است، فهمید؛ نه به مثابه کلام نهایی و جامع خود مولانا درباره سلوک.

نکات کلیدی

  • این بیت، از زبان شخصیتی فریبکار (صیاد) بیان می‌شود و دیدگاه مولانا را به طور کامل بازتاب نمی‌دهد.
  • استدلال صیاد بر اساس «تنهایی» اگزیستانسیالیستی در مرگ است، نه «جدایی» عارفانه از معشوق.
  • «تنهایی» مورد نظر صیاد، به کناره‌گیری از خلق و جامعه می‌انجامد، در حالی که «جدایی» مولانا به سوی وصل با «احد» است.
  • تأکید صیاد بر «خو گرفتن با احد» بهانه‌ای برای توجیه عمل فریبکارانه اوست، نه سلوک حقیقی.
  • مولانا فقر ناشی از طمع (فقر لقمه) را نکوهش می‌کند و آن را از «فقر حق» که با بینش عارفانه همراه است، متمایز می‌سازد.

Sources: d6-s10 · 00:48:27 d6-s10 · 00:56:22 d6-s10 · 01:08:48 s05 [جدایی ≠ تنهایی — the fundamental ontological distinction]

❋

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.