読む 巻 6 『アル=ムワッタド・アル=カリーム』全巻 対句 56

M6:56 — آن جهان جز باقی و آباد نیست / زانک آن ترکیب از اضداد نیست

آن جهان جز باقی و آباد نیستزانک آن ترکیب از اضداد نیست
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:56

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن جهان جز باقی و آباد نیست، زیرا ترکیبش از اضداد نیست. معنا: مولانا می‌گوید جهان روحانی و غیرمادی، بر خلاف جهان مادی، جاودانه و بی‌نقص است، زیرا از عناصر متضاد تشکیل نشده که بخواهند یکدیگر را از بین ببرند.

شرح

این بیت، بی‌هیچ تردید، کلید فهم تمایز بنیادی مولانا میان «این جهان» و «آن جهان» است. «آن جهان» که مثنوی از آن سخن می‌گوید، نه یک جغرافیای مکانی، بلکه عالمی‌ست ورای عالم کثرت و مادیت، عالمی که وجودش صرفاً از یگانگی جوهری بهره می‌برد. مولانا در توصیف «این جهان» بر آن است که عالم ما، عالم اعداد و اضداد است. هرچه در اینجا می‌بینیم، مرکب است، یعنی از کنار هم قرار گرفتن اجزایی پدید آمده که چه بسا با یکدیگر در تضادند. از منظر حکما، خاصه ارسطو، هر موجود مرکبی لاجرم در معرض زوال و تجزیه است؛ این ذاتِ ترکیب است که راه را برای گسستن و از میان رفتن می‌گشاید. اما «آن جهان» که مولانا از آن سخن می‌گوید، بسیط است، یکپارچه است، تک‌عنصری است، و به همین دلیل، صفت بقا و آبادانی را با خود دارد.

من این را بارها تأکید کرده‌ام که مولانا این عالم غیب را به «دریا» تشبیه می‌کند. دریایی که «وحدان» است، یعنی واحد و یکپارچه. در آن دریا «جفت و زوجی نیست»، تعدد راه ندارد، و بالطبع، تضاد نیز از آن رخت بربسته است. اگر تضادی بخواهد باشد، باید دو چیز یا بیشتر وجود داشته باشند تا بین آن‌ها تعارض پیش آید. اما در دریای وحدت، حتی گوهر و ماهی و موج هم از نظر مولانا «غیر موج نیستند»؛ یعنی همه تموجات و تعینات همان دریای واحدند و با آن دوگانگی ندارند. این اوج بیان توحیدی مولاناست که در این بیت و ابیات مشابه بازتاب یافته است.

بنابراین، وقتی مولانا می‌گوید «آن جهان جز باقی و آباد نیست»، منظورش جهانی‌ست که از این جدال و ستیز درونیِ اضداد رهایی یافته است. صلح مطلق در آنجا حکمفرماست؛ صلحی که نه از سر غلبه یک ضد بر دیگری، بلکه از سر عدم وجود ضدیت ممکن شده است. این آبادانی، نه به معنای آبادانی ظاهری، بلکه آبادانی باطنی و وجودی است؛ جهان جان و ماوراء طبیعت که ترکیبش از تضاد نیست، لاجرم باقی می‌ماند و چون زوالی ندارد، آباد است. آنجا جایگاه آن روح پاک و یکنواخت است که مولانا وصفش می‌کند و بی‌هیچ شکی، این یک آموزه بسیار مهم در کل مثنوی است.

نکات کلیدی

  • جهان روحانی مولانا به دلیل وحدت جوهری و نبود اضداد، ابدی و بی‌نقص است.
  • این جهان با عالم مادی که از اجزای متضاد و میرا تشکیل شده، در تضاد کامل قرار دارد.
  • «آن جهان» اشاره به عالم غیب و روح است که به دریایی یکپارچه و عاری از هرگونه دوگانگی تشبیه می‌شود.
  • بقا و آبادانی این جهانِ متعالی نتیجه‌ی صلح مطلق و نبود ستیز درونی است.
  • مولانا از این بیت برای بیان یکی از بنیادی‌ترین اصول توحیدی خود استفاده می‌کند: وحدتِ محضِ عالم الهی.

Sources: d6-s45 · 17:20:00 d6-s45 · 19:53:00 d6-s45 · 22:21:00 d6-s02 · 00:25:18 d6-s49 · 00:52:51

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.