読む 巻 6 酔ったトルコのアミールが夜明けに歌手を招き、ハディース「神にはアウリヤーのために用意した飲み物があり、彼らが飲むと酔い、酔うと善くなる…ハディースの終わりまで」の解釈。酒は秘密の樽の中で泡立つ。それは、そこから飲む者が独身だからである。神は言われた。「善人たちは飲むであろう」。お前が飲む酒はハラーム(禁じられたもの)である。我々はハラール(許されたもの)以外は飲まない。「努力せよ、無から有となり、神の酒に酔いしれよ」。 対句 653

M6:653 — لفظ را مانندهٔ این جسم دان / معنیش را در درون مانند جان

لفظ را مانندهٔ این جسم دانمعنیش را در درون مانند جان
✦ このベイトを日本語でレンダリング

M6:653

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — 彼のマスナヴィに関する講演の録音から

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: کلام را مانند این تن خاکی بدان، و معنای آن را در عمق وجود، همچون جان تصور کن. معنا: این بیت، لفظ و کلام را به جسم تشبیه می‌کند و معنای درونی آن را به جان. مولانا از ما می‌خواهد که در جستجوی معنا، به ورای ظواهر جسمانی برویم.

شرح

این بیت، بی‌گمان، یکی از کلیدهای فهم زبان و جهان‌بینی مولاناست. او در اینجا یک قیاس تمثیلی بنیادین را پیش می‌کشد که فهم ما از هستی، زبان، و حتی خود مثنوی را دگرگون می‌کند. می‌گوید: «لفظ را مانندهٔ این جسم دان، معنیش را در درون مانند جان.» این حرف یعنی چه؟ یعنی کلمه، مانند این تن ما، تنها یک صورت و پوستهٔ بیرونی است؛ اما جان کلمه، معنای آن است که در اندرون آن نهفته است. دقیقاً همان‌طور که جسم ما بدون جان، تنها کالبدی بی‌روح است، لفظ نیز بدون معنی، هیچ حاصلی ندارد.

مولانا این قاعده را نه تنها در مورد کلمات، بلکه در مورد خود آدمیان نیز به کار می‌بندد. او می‌گوید: «جسم‌ها چون کوزه‌های بسته‌سر / تا که در هر کوزه چه بود آن نگر.» یعنی ممکن است کوزه‌ها (اجسام) همه شبیه هم باشند، اما یکی پر از «آب حیات» باشد و دیگری پر از «زهر ممات». اگر ما تنها به ظاهر (ظرف) نگاه کنیم، گمراه می‌شویم؛ باید به مظروف (آنچه درون ظرف است) توجه کنیم.

این تمایز بنیادین میان «لفظ» و «معنی» یا «جسم» و «جان»، دو نوع بینش را در جهان برای ما پدید می‌آورد: «دیدهٔ تن» که دائماً «تن‌بین» است و تنها به ظواهر می‌نگرد، و «دیدهٔ جان» که «جان پرفن‌بین» است و می‌تواند به لایه‌های پنهان و بطون امور پی ببرد. این همان چیزی است که ما از آن به «بصیرت» تعبیر می‌کنیم. بسیاری از خطاهای ما، بسیاری از «اشتباهات» ما، ناشی از «اشتراک لفظی» است؛ یعنی دو چیز با نامی واحد، اما با معنا و واقعیتی کاملاً متفاوت، ما را به خطا می‌اندازد. حکیمان ما از این رو، تاکید می‌کردند که «وقوع خطا در ادراکات بالعرض است.» وقتی «تار» را هم به معنای «آلت موسیقی» می‌گیریم و هم به معنای «تاریکی چشم»، «اشتباهی هست لفظی در بیان / لیک خود کو آسمان تا ریسمان.»

این اصل، در خوانش متون مقدس و عرفانی، از جمله مثنوی شریف، حیاتی است. مولانا به صراحت بیان می‌کند که مثنوی نیز مانند قرآن، دارای دو جنبه است: «پس ز نقش لفظ‌های مثنوی / صورتی زال است و هادی معنوی.» یعنی آن جنبهٔ ظاهری و «صورتی» مثنوی می‌تواند برای برخی «گمراه‌کننده» باشد، اما آن جنبهٔ «معنوی» و باطنی آن، «هدایتگر» است. این همان سرّ قرآن کریم است که «یُضِلُّ بِهِ کثیراً و یَهدی بِهِ کثیراً.» سخنان انبیا و اولیا همچون آب زلالی است که می‌تواند برای تشنه شفا باشد و برای بیمار، کشنده. کسانی که با جان بهانه گیر و مچ‌گیر، سراغ مثنوی می‌آیند، تنها به «لفظ» و «صورت» آن اکتفا می‌کنند و از حکمت پنهان در آن محروم می‌مانند. اما آنان که با دیدهٔ جان می‌نگرند، از «معنی» آن هدایت می‌یابند. این تفاوت در «فهم» است: «فهم تو چون بادهٔ شیطان بود / کی تو را وهم می رحمان بود.» اگر فقط شراب شیطانی را می‌شناسی، هرگز به «می رحمانی» نخواهی رسید. این بیت ما را دعوت می‌کند تا همواره به «جان» و «معنی» نظر کنیم و از فریب «لفظ» و «صورت» برهیم.

نکات کلیدی

  • کلمه (لفظ) پوستهٔ بیرونی است؛ معنا (جان) حقیقت پنهان آن است.
  • ظاهر (جسم) افراد می‌تواند فریبنده باشد؛ باید به باطن (جان) آنها توجه کرد.
  • مولانا از تمثیل «کوزه‌های بسته‌سر» برای توضیح تفاوت ظاهر و باطن استفاده می‌کند.
  • «دیدهٔ تن» ظاهربین است و «دیدهٔ جان» حقیقت‌بین.
  • اشتراک لفظی و تمرکز بر صورت، عامل اصلی بسیاری از سوءتفاهم‌هاست.
  • مثنوی، همچون قرآن، می‌تواند برای برخی گمراه‌کننده و برای برخی دیگر هدایتگر باشد؛ همه چیز به «فهم» خواننده بستگی دارد.

Sources: d6-s15 · 00:32:04 d6-s15 · 00:33:01 d6-s15 · 00:34:25 d6-s15 · 00:35:48 d6-s15 · 00:36:20 d6-s15 · 00:36:45 d6-s15 · 00:37:07 d6-s15 · 00:44:40 d6-s15 · 00:45:00

به زبانِ تو — あなたの言語 · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.